İnci Tezgâhı (2) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, onun mânevî yolculuğunda ilerlemesini sağlayan temel dinamiklerdir. Bu dersler, niyet, fiil, hâl ve mârifet eksenlerinde işler ve sâlikin Hak ile olan bağını güçlendirir.

Öncelikle, niyet ekseninde sâlikin her eyleminde Hakk'ı gözetmesi esastır. Kaynakta belirtildiği gibi, "Biz size sırf Allah rızası için yediriyoruz. Sizden bir karşılık ve bir teşekkür beklemiyoruz" (76-9) âyeti, niyetin ihlâs üzere olmasının önemini vurgular. Burada geçen "taam-yemek" mecâzî olarak tevhid hakîkatleri olan gönül gıdalarıdır. Bu gıdaları hazmedebilmek için kişinin velâyet suyu ile mânevî olarak temizlenmesi, yani niyetini tamâmen Hakk'a tahsis etmesi gerekir. Sâlik, "Beni benim için ara" düsturuyla, kendi benliğini ve taleplerini ortadan kaldırarak, Hakk'ın kendisinde zuhûr etmesini talep eder; bu da niyetin en üst seviyesidir.

Fiil ekseninde ise sâlikin amelleri, mânevî ilerleyişinin göstergesidir. Biat tatbîkâtı, mürşidin elinden Hakîkat-i İlâhiyye'nin sâlike aktarılması, kopyalanması ve Hakk'ın tasdîkiyle aslının aynı olması gibi bir süreçtir. Bu, sâlikin yolunda gevşeklik göstermemesi gereken bir fiildir; zira gevşeklik, "kopyaların akışını durdurur" ve sâlikin "kupkuru nefsi emmâre hâline dönmesine" sebep olur. Bu durum, Mâide-5/115 ve Âl-i İmrân-3/8 âyetleriyle îkaz edilmiştir. Sâlikin fiilleri, aynı zamanda "ihlâs" ile yapılmalıdır. Kaynakta, "Ahsin, sende ihsan et" denilerek, yapılan iyiliklerin karşılık beklenmeden yapılması gerektiği belirtilir. Bu, maddi ve mânevî ihsanı kapsar; mânevî ihsan, Hakk'ın zâtî bilgilerini başkalarına ihsan etmek, yani bildiklerini hakîkat mertebesinden dağıtmaktır.

Hâl ekseninde sâlik, mânevî mertebelerde ilerledikçe farklı hâlleri deneyimler. "Ölmeden ölmek" hâli, sâlikin fiziken hayattayken kendi hakîkatinin Hakk'ın hakîkati olduğunu şuhûden idrâk etmesi ve eski değer yargılarından kurtulup irfânî bir hayata dirilmesidir. Bu, "ihtiyarî ölüm" olarak adlandırılır ve gerçek uyanış bu ölümle gerçekleşir. Sâlik, bu hâlde ikilikten kurtulur ve "Hakk'ın ta kendisi" olduğunu idrâk eder. Ayrıca, "Allah'ın ahlâkı adl ulûhiyet üzeredir. Peygamberin ahlâkı rauf risalet üzeredir. Kulun ahlâkı nefs beşeriyet üzeredir. Gerçek abd'ın ahlâkı ise cem hepsiyle birliktedir" ifadesi, sâlikin farklı ahlâkî hâlleri cem etmesi gerektiğini gösterir.

Son olarak, mârifet ekseninde sâlik, mertebeler arası idrâkini geliştirir. Şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet mertebelerinin her birinde farklı "ittikâ" (sakınma) anlayışları bulunur. Şerîat ittikâsı şüphelilerden sakınmak, tarîkat ittikâsı beşeriyetten sıyrılmaya çalışmak, hakîkat ittikâsı beşeriyetinin Hakk'a ait olduğunu unutmaktan sakınmak, mârifet ittikâsı ise bütün bu âlemin Hakk'ın varlığından başka bir şey olmadığını unutmaktan sakınmaktır. Bu mertebeler, sâlikin idrâkini genişleterek, "Hepsi Allah'tandır" (4-79) âyetinde belirtildiği gibi, her şeyin Hak'tan geldiğini bilme mârifetine ulaştırır. "Cemâlî isimler" ve "Celâlî isimler"in dünya hayatında bir arada yaşanması, bu âlemin "Esmâ-i İlâhiyye"yi tanıma babında bir eğitim hâne olduğunu gösterir. Ârifler, bu ilm-i ilâhiyye tepesinden, yani A'raf-Âriflik hakîkatinden, bütün bu zuhûrâtı müşâhede ile seyrederler. Sâlikin tefekkürü, bildiklerini fiiller, isimler, hakîkat ve mârifet mertebelerinden dağıtarak, en büyük ihsan olan zâtî bilgileri başkalarına aktarmayı amaçlar. Bu, sâlikin mârifetini kemâle erdirmesinin bir göstergesidir.</blockquote>