İnsan Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, bu kitapta üç ana eksende ele alınmaktadır: nefs terbiyesi, amelî tatbikat ve mârifetullah.

Nefs Terbiyesi: Kitap, insânın Cenâb-ı Hakk'ın zâtî tecellisinin zuhur yeri olduğunu ve bu hakîkati idrâk etmenin önemini vurgular. "Cenâb-ı Hakk (c.c) 'Ben âlemlere sığmadım, mü’min kulumun gönlüne sığdım' diyor. İnsân dışında hiçbir varlığa böyle bir hitâp yoktur." Bu idrâk, kişinin kendi değerini bilmesini sağlar. Nefs, insânın harekete geçmesini sağlayan mekanizmanın tümüdür ve içinde hem dünyâya çeken hem de yukarıya çeken ahlâklar mevcuttur. Sâlikin görevi, nefsin eksilerini artıya çevirerek onu terbiye etmektir. "Nefs kendisini dünyâya yani aşağıya çeken ahlâklardan kurtulunca sâfiye hâline geliyor ve ondan sonraki ismi rûh oluyor." Hz. Peygamber'in "Ben nefsimi müslüman ettim" buyurması, nefsin öldürülmeyip terbiye edilmesi gerektiğini gösterir. Bu terbiye, seyri sülûk yolunda çok önemli bir mertebedir, zira kişi âhirete nefsiyle gider.

Amelî Tatbikat: Kitap, sâlikin günlük amellerinin mânevî karşılıklarını ve bunların nasıl birer makâm teşkil ettiğini açıklar. "Ebrâr, Birr yani iyilik sâhipleri demektir. Bu sâhiplik kelâm ile olan sâhiplik değildir yani 'ben iyi biriyim demekle' olan bir şey değildir." Âl-i İmrân Sûresi'nin 92. âyetiyle desteklenen bu görüşe göre, "Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla Birr’e ulaşamazsınız." Bu, ef’âl âleminde yaşayan bir müslümanın en az ebrâr olması gerektiği anlamına gelir. Sâlih ameller, cennette "tahtlar" oluşturur ve kişinin irfâniyeti ne kadar gelişirse, üreteceği "ilim, muhabbet ve mârifetullah iplikleri" o kadar kaliteli olur ve cennet elbiseleri de o denli değerli ve güzel olur. Amel-i gayr-i sâlih ise kişiyi cehenneme götürür ve kendi amelleriyle yanmasına sebep olur.

Mârifetullah ve Hakîkatleri İdrâk: Kitap, ilâhî hakîkatlerin idrâkini ve bunların günlük hayata yansımasını ele alır. "Cenâb-ı Hakk (c.c) bu ifâde ile maddi oluşumdan kopularak rûhâni oluşuma doğru yükselinilmesi gerektiğini belirtmektedir. Bir başka ifâde ile ef’âl âleminden esmâ âlemine doğru seyre geçin demek istemektedir." "Kâfur" ile sembolize edilen ilâhî hakîkatler, şeriat sohbetleri içerisine vahdet sohbetlerinin karıştırılmasıyla, yani ef’âl mertebesi bilgileri ve zâtî bilgilerle anlaşılmaya başlanır. Bu, ilâhî hakîkat bilgilerini alacak altyapının kişilerde oluşmasını sağlar. Ayrıca, "Mâdem ki insân Cenâb-ı Hakk (c.c)’ın zâtının zuhur yeridir ve bunu idrâk ederek Cenâb-ı Hakk (c.c)’a ulaşan bir kişi niçin dilediği gibi hareket edemez?" sorusuna cevaben, bu gücün ancak bilinçte idrâk edilip yaşanması gerektiği, dışarıya çıkarılmaması ve yerli yerinde kullanılması gerektiği belirtilir. "Gerçek marifet bu gücü kullanmak değil kendinde mevcût olanı sınırlamak ve yerini bilerek yerli yerinde kullanmaktır." Bu, hakîkatleri ehli olmayanlardan "örtme" (kâfirlik) mânâsına gelir ki, bu da bir koruma ve hikmet gereğidir.</blockquote>