İnsan Sûresi "İnsan Sûresi" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Eser, İnsan Sûresi'nin ilk âyetini temel alarak, insanın zuhur öncesi "â'yân-ı sâbite" mertebesindeki gaybî hâlini ve ilmi İlâhî'deki mevcudiyetini açıklar. Bu mertebede insan, henüz "anılan bir şey değil idi" ifadesiyle tanımlanır. İnsan Sûresi'nin 31 âyeti, 240 kelimesi ve 1053 harfi gibi sayısal değerler üzerinden de tasavvufî yorumlar getirilir; örneğin, 240 kelimenin (2+4=6) İnsân-ı Kâmilin altı cihet görüşlü olduğunu anlattığı belirtilir.

Kitapta insan kavramı, Kur'ân-ı Kerîm'deki farklı hitap şekilleriyle (Nefs, İnsân, Âdem, Beşer, Halife) mertebî bir tasnife tabi tutulur. Bu isimlerin her biri, insanın farklı bir mertebesini ve faaliyet sahasını ifade eder:

• Halife: Cenâb-ı Hakk'ın sıfatlarını ortaya çıkaran mertebenin adıdır ve "arkasından gelen" anlamındadır.
• Nefs: Esmâ mertebesindeki, lâtif ruhlar âlemi mertebesindeki adıdır. Faaliyet mertebesi olup, duygusallığın, maddeselliğin ve ruhaniliğin kaynağıdır. Nefsin terbiye edilmesi ve safileşmesi, ruh hâline gelmesi sülûk yolunda merkezi bir öneme sahiptir.
• Âdem ve Beşer: Ef'âl mertebesindeki adlarıdır. "Beşer" müjdelenmiş anlamına gelir ve Hakk'ın kendi varlığının onda mevcut olduğunun müjdelenmesidir.
• İnsân: Varlığın zât ismidir ve insanın aslî kimliğini ifade eder.

Eser, insanın ezelden beri var olan ve ebede kadar var olacak gerçek kimliğine ulaşabilmesi için "beşeriyetten cehil" hâline gelmesi gerektiğini vurgular. Bu, ilâhî varlığın öne çıkması ve beşeriyetin hükümsüz kalması demektir. İnsanın Cenâb-ı Hakk'ın aynası olduğu ve "ve nefahtu fîhi min rûhî" (ona ruhumdan üfledim) gibi âyetlerle kerem sahibi kılındığı belirtilir. Bu bağlamda, tasavvufun gayesi, kişinin kendi değerini bilmesi ve nefs terbiyesi ile hakikatine ulaşmasıdır. Seyr-i sülûk yolunda nefs terbiyesi, bedenin ve nefsin ahirete birlikte gitmesi sebebiyle büyük önem taşır.