Îseviyye Fassı'nın ana konusu nedir?

Îseviyye Fassı, Hristiyanların Hz. İsa'ya dair inançlarını tasavvufî bir perspektiften değerlendirir. Özellikle Mâide Sûresi 5/17'deki "Allah, o Meryem'in oğlu Mesîh'tir" kavlini işitenlerin, ulûhiyeti Hz. İsa'nın beşerî sûretine nispet ettikleri ve onu bu sûretin "aynı" kıldıkları yanılgısına dikkat çekilir³. Tasavvufî anlayışa göre, bu durum hulûl inancına yol açar ki bu da küfürdür³. Fass, Hz. İsa'nın ölüleri diriltme mucizesinin, onun beşerî sûretinin zâtî bir özelliği olmadığını, aksine hüviyyet-i ilâhiyyenin bir tecellîsi olduğunu açıklar. Zira ilâhî hüviyyet mevcutken Îsevî sûret mevcut değildi ve Îsevî sûret mevcut olduğunda da ölüleri diriltme hemen değil, belirli bir zaman sonra gerçekleşmiştir. Bu da ölüleri diriltmenin Îsevî sûretin hadd-i zâtîsinden olmadığını gösterir⁴.

Fassın bir diğer önemli yönü, hakikat-i Îseviyye'nin Muhammediyye hakikate dönüşüm potansiyelidir. Kendilerinde kemale ermiş olanlar, "hakikat-i Îseviyye"nin mânâsını alıp cesedini orada bırakırlar. Ardından, "mânâyı Îseviyyet"in kulağına, yeni doğan çocuğun kulağına okunan Ezan-ı Muhammedi gibi, "Ezan-ı Muhammediyye"yi okurlar. Bu işlemle birlikte "mânâyı Îseviyye", "mânâyı Muhammediyye"ye dönüşür ve on birinci mertebenin kapıları açılır, böylece o mertebenin namzeti olunur². Bu dönüşüm, İsmâîl dalından gelen Muhammediyyet'in, Îseviyyet'e ulaşarak devreyi tamamlaması ve öteki dalda olanların Hakk'a ulaşmasını sağlamasıyla ilişkilendirilir⁵. Bu bağlamda, Hz. Resûlullah'tan (s.a.v) sonra insanların başka bir ümmetten olmaları söz konusu değildir; herkes ya ümmet-i dâvet ya da ümmet-i icâbettir⁵.