İsmâîliyye Fassı'nın sâlik için pratik yansıması nedir?

İsmâîliyye Fassı'nın sâlikteki pratik işleyişi, tasavvufî sülûkun çeşitli mertebelerinde tezâhür eder. Bu işleyiş, sâlikin niyet, fiil, hâl ve mârifet eksenlerinde derinleşmesini sağlar.

Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, nefsini bilme ve Rabbini tanıma niyetiyle yola çıkar. Bu niyet, onun Hak'ka yönelişinin temelini oluşturur.

Fiil ekseninde işleyiş: Sâlik, nefs mertebelerinde ilerlerken çeşitli fiillerle meşgul olur. Özellikle Nefs-i Mülhime mertebesinde, sâlikin dar aklının ötesinde bir kaynaktan ilham almaya başlaması, onun fiillerine yansır (Nefs-i Mülhime). Bu ilhamlar, mürşid-i kâmilin gönül aynasından yansıyan ilâhî ilimlerle beslenir ve sâlikin çalışmalarına açılımlar olarak yansır²·³·⁴·⁵·⁶·⁷.

Hâl ekseninde işleyiş: Sâlikin mücâhedeleri ve fiilleri neticesinde kalbinde hâller oluşur. Târık Sûresi'nde belirtildiği gibi, sâlik rüyalar aracılığıyla durumunu anlamaya başlar ve bu, "Necm" yıldızının yansımasıyla gerçekleşir¹. Bu mertebede sâlik, "Nefsi benliği"ni idrâk eder ve kendi kendine halife olur, nefsini bilme marifetine irfâniyet zevkiyle erişir¹. Bu, aynı zamanda mükâşefe hâllerinin bir tezahürüdür; sâlikin kalbine gayb âleminden veya Hak'tan doğrudan idrâkler iner. Özellikle zâtî mükâşefe, Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsiyle sâlikin "görülen" olduğu bir hâldir.

Mârifet ekseninde işleyiş: Sâlikin bu hâlleri yaşaması, onun mârifetini artırır. İsmâîliyye Fassı, sâlikin "izâfi benliğe" ulaşarak hedefine yaklaştığı bir seyri ifade eder. Bu seyir, "Necm" yıldızının yansımasıyla gerçekleşen bir risâlet seyrîdir⁸. Sâlik, bu izâfi benliği aşarak "Men" (kim) sorusunun cevabını, yani Zât'a olan isimle bağlanmış yönünü kesebilirse, Mûsevîyet hakikatlerini yaşar⁸. Bu, vahdet-i vücud meselesinin hakikatinin açığa çıktığı ve kalb-i sâlike zâtî tecellînin vuku bulduğu bir makamdır⁹. Ancak sâlikin bu süreçte hayalî heveslere kapılmaması, kendi ilah tasavvuruna değil, Hakk'a yönelmesi önemlidir¹⁰.