Kabz hangi aşamalardan geçer?

Bir tasavvufî hâl olan kabzın sâlikte tahakkuku dört temel aşamadan geçer. İlk aşama ilimdir (ilme'l-yakîn). Bu mertebede sâlik, kabzın tanımını, ne anlama geldiğini, kaynaklarını okuyarak veya dinleyerek akıl seviyesinde bilir. Kabzın "sıkışma, kavrama, daralma" anlamına geldiğini, sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı bir hâl olduğunu ve bastın zıddı olduğunu öğrenir¹. Bu aşamada sâlik, kabzın ne olduğunu kavramsal olarak idrak eder, ancak henüz onu kalben tatmamıştır.

İkinci aşama hâldir. Bu, kalbin geçici bir tatmasıdır. Sâlik, bir zikir meclisinde veya murâkabede kabzın bir parıltısını yaşar; kalbinde bir daralma, hüzün veya sıkıntı hisseder. Bu hâl, "bârika gibidir; geçicidir". Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği gibi, "Ey Hakk Yolcusu, senin kalbinden gündüz gibi neşe veren bast hâli gidip, karanlık gece mesabesinde olan bir kabz gelirse..."². Bu geçici daralma, sâlikin kabzı ilimden daha derin bir seviyede tecrübe etmeye başlamasıdır.

Üçüncü aşama makamdır (ayne'l-yakîn). Bu mertebede hâl, sâlikin kalbinde sabit bir duruma dönüşür. Kabz hâli artık geçici bir tecrübe olmaktan çıkar, sâlikin manevî yolculuğunun kalıcı bir parçası haline gelir. Bu, kabzın sâlikin iç dünyasında kök salmaya başladığı bir evredir. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde "Kabz ve bast, korku (havf) ve ümit (recâ) mertebesinden ilerledikten sonra, kulda meydana gelen iki hâldir" denilerek, kabzın daha ileri bir mertebede sabitlendiği vurgulanır².

Dördüncü ve son aşama ise tahakkuktur (hakke'l-yakîn). Bu, sâlikin o kavram olması, yani kabz hâlini tam anlamıyla yaşaması ve onunla bütünleşmesidir. Kabz, sâlikin manevî varlığının ayrılmaz bir parçası haline gelir ve bu hâl onun olgunlaşmasına vesile olur. Bu aşamada sâlik, kabzın hikmetini idrak eder ve onu bir terbiye aracı olarak kabul eder. "Nefsini alt eden KABZ'dır ancak"³ ifadesi, kabzın sâlikin nefsini terbiye etmedeki rolüne işaret eder. Bu mertebede sâlik, kabzın kendi iyiliği için olduğunu anlar ve ondan dolayı ümitsizliğe düşmez².