Kabz nasıl gerçekleşir?

Kabz, sâlikin kalbinde meydana gelen bir daralma ve sıkışma hâlidir³. Bu hâl, Allah'ın "kabz etme" fiilinin bir tecellisi olarak ortaya çıkar ve sâlikin kalbine gaybî bir vârid olarak ulaşır¹. Kabz hâlinde sâlik, ibadetlerden aldığı zevkin azaldığını, Hak ile arasındaki mesafenin arttığını hissedebilir ve yalnız bırakıldığı duygusuna kapılabilir. Kalp daralır, sıkışır ve vesveseler ile hâtıratlar yoğunlaşabilir.

Kabzın gerçekleşmesi, sâlikin manevî yolculuğunda bir terbiye ve olgunlaşma aracıdır. Mesnevî-i Şerîf'te bu durum, bast hâlinin yaza, kabz hâlinin ise kışa benzetilmesiyle açıklanır; kışın gelmesi gibi kabzın da sâlikin salâhının (iyiliğinin) sebebi olduğu belirtilir¹. Kabz ve bast, havf (korku) ve recâ (ümit) mertebesinden ilerledikten sonra kulda meydana gelen iki hâldir; havf ve recâ nefse ait sıfatlardan iken, kabz ve bast kalbe ait sıfatlardandır¹.

Sâlikin kalbinde kabz hâli görüldüğünde, tövbe ve istiğfara devam ederek bu hâlin giderilmesi çaresine bakması öğütlenir. Zira kabz kalpte kökleştikçe nefsin gizli kötü sıfatları gelişebilir ve kötü fiillere yol açabilir⁴. Kabz hâli geçicidir ve sabredildiğinde bast hâline dönüşür; hâllerin devamı muhal olduğundan biri diğerini takip eder⁵. Bu döngü, sâlikin manevî gelişimini sağlayan ilahî bir işleyiştir⁶.