Kalem kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Kalem kavramı, tasavvufî sülûk içinde farklı mertebelerde idrak edilir ve tahakkuk eder. Bu idrak, ilimden tahakkuka doğru ilerleyen bir süreçtir.

1. İlim Mertebesi (İlme'l-yakîn): Bu mertebede sâlik, Kalem'in tanımını ve işlevini teorik olarak öğrenir. Kaynaklarda belirtildiği üzere, Kalem "ulûhiyyet âleminde bütün nesne ve olayların kaydedilmesini sağlayan araç" olarak bilinir. Hadislerde "Allah'ın ilk yarattığı şey kalemdir" ifadesiyle Kalem'in yaratılış önceliği ve "kıyamete kadar vuku bulacak olan her şeyi yazmasını emretmiş, o da yazmış ve artık bir daha yazmamak üzere kalem kurumuştur" beyanıyla kaderi yazma işlevi idrak edilir. Bu aşamada sâlik, Kalem'in ilâhî ilimle olan bağlantısını ve Levh-i Mahfuz'daki yazılışını aklen kavrar. Kalemin, "nûr-ı Muhammedî" ve "akl-ı evvel" ile aynı nurdan ibaret olduğu bilgisi de bu mertebede edinilir.

2. Hâl Mertebesi: Sâlik, zikir ve murâkabe gibi tasavvufî uygulamalarla Kalem'in işlevine dair geçici bir idrak ve hissiyat yaşar. Bu, Kalem'in sonsuz hareketleriyle meydana gelen manaların âlemin her tarafında faaliyet göstermesini veya ilâhî hakikat manalarının âlem sayfalarında rumuzlar şeklinde açıldığını bir an için müşahede etme hâlidir. Bu hâl, Kalem'in sadece bir yazı aracı olmaktan öte, ilâhî kudretin ve ilmin bir tecellîsi olduğunu kalben hissetmeye başlar.

3. Makam Mertebesi (Ayne'l-yakîn): Bu mertebede Kalem'in hakikati sâlikin kalbinde sabitlenir. Sâlik, Kalem'in sadece maddî bir varlık olmadığını, aksine "ilâhî veya mânevî kalem" olduğunu kesin olarak idrak eder. İbn Abbas'tan nakledilen "ilâhî kalemin nurdan yaratıldığı" rivayetleri ve Kalem'in "nûrânî büyük bir cisim" olduğu görüşleri bu mertebede daha derinlemesine anlaşılır. Sâlik, Kalem'in, yaratılışın başlangıcından sonsuza kadar vuku bulacak nesne ve olayları ilâhî ilme göre kaydeden madde ötesi bir varlık olduğuna dair kesin bir inanca sahip olur. Bu makamda, Kalem'in akl-ı evvel ve nûr-ı Muhammedî ile özdeşliği, sâlikin kendi idrakinde bir makam haline gelir.

4. Tahakkuk Mertebesi (Hakke'l-yakîn): Bu en yüksek mertebede sâlik, Kalem'in hakikatini bizzat yaşar ve o hakikatle bir olur. Kalem'in ilâhî ilmin bir tecellîsi olduğu ve her şeyin kaderini kaydettiği bilgisi, sâlikin kendi varlığında tecellî eder. Sâlik, ilâhî kaderin işleyişini, Kalem'in yazımını ve bu yazımın kendi varlığındaki yansımalarını müşahede eder. Bu mertebede, Kalem'in "kula nisbet edilince akl-ı evvel, Hakk'a nisbet edilince kalem-i a'lâ" adını alması, sâlikin kendi idrak ve marifetinde birleşir. Sâlik, Kalem'in ilâhî kudretin bir aracı olarak tüm kâinatta zuhur eden tecellîleri nasıl kaydettiğini, kendi varlığında ve çevresindeki her şeyde idrak eder. Bu, Kalem'in sadece bir kavram olmaktan çıkıp, sâlikin kendi hakikatinde zuhur eden bir ilâhî sır haline gelmesidir.