Kelime-i İdrîsiyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, Kelime-i İdrîsiyye'de mündemiç olan Hikmet-i Kuddûsiyye'nin temelini oluşturur. Bu dersler, sâlikin mârifet yolculuğunda adım adım ilerlemesini ve Hakîkat-i Vâhide'yi farklı mertebelerde idrâk etmesini sağlar.

1. Hak-Halk Nisbetinin İdrâki ve Mertebî Terakkî: Sâlik başlangıçta "Her şey O'ndandır" (heme ez ôst) meşrebine göre hareket eder. Bu, avâm için şerîatın zahirine uygun, emniyetli bir başlangıç noktasıdır. Ancak sâlik maârif-i ilâhiyyede terakkî ettikçe, vücûd-ı mutlakın her mertebedeki îcâbâtına muttalî olur ve "Âlem hep O'dur" (heme ôst) i'tikadına ulaşır. Bu terakkî, şerîatın ta'tîli tehlikesinden yakasını kurtarır. Hz. Şeyh'in (r.a.) önce "Hâlık ve mahlûk hep ayn-ı vâhidedendir" buyurup, sonra "Hayır, belki o ayn-ı vâhidedir" demesi, bu mertebî terakkîye işarettir. Yani vücûd, merâtib hasebiyle hâlıkıyet ve mahlûkıyetle müteayyin olsa da, hakîkatte vâhidiyyet-i ilâhiyyenin "ayn-ı vâhide"sidir. Bu idrâk, sâlikin her şeyi Hak'tan bilmesini ve her varlıkta Hak'ın tecellîsini görmesini sağlar.

2. Vücûd-ı Vâhidin Taayyünât ve Zuhûrları: Sâlik, Hak'ın zât-ı latîfinin derece derece merâtib-i kesîfeye tenezzül ettiğini ve her mertebede birer isimle tesmiye olunduğunu idrâk eder. Buharın buluta, suya, buza dönüşmesi gibi, Hak da farklı mertebelerde farklı sûretlerle zuhûr eder. Bu zuhûrlar, Hak'ın zâtından ayrı şeyler değildir; bilakis O'nun kendi esmâ ve sıfâtının tecellîleridir. Bu idrâk, sâlikin "Hâlık mahlûktur ve mahlûk Hâlık'tır" hakîkatini anlamasına yardımcı olur. Yani Hak, taayyün ve zuhûr ancak kendisinin olması i'tibâriyle mahlûktur; mahlûk ise vücûdu müstakil olmayıp zât-ı latîfin mertebe-i kesîfeye tenezzülünden husûle geldiği için Hâlık'tır. Bu, sâlikin âlemdeki kesreti vahdetin aynası olarak görmesini sağlar.

3. "Hayret"ten Kurtulmak ve İlmî Terakkî: Sâlik, vücûd-ı vâhidin taayyünât ile kesîr, taayyünât-ı kesîrenin ise hakîkatte bir vücûd olduğunu bildiği zaman, ehl-i hicâb gibi "hayret"e düşmez. Fikr-i aklîsi kendisine hicâb olan kimse, âlem-i tabîatta mütekevvin olan suver-i muhtelifeye baktığında "Bu suver-i kesîre nedir ve hakîkat-i vâhide ile aralarındaki nisbet ne gibi bir şeydir?" diye sorar ve "hayret"i artar. Ancak ârif olan sâlik, Hak'ın a'yân-ı sâbitenin isti'dâdâtına göre "meclâ"da ve "mezâhir"de türlü türlü göründüğünü bildiği için "hayret" etmez. Bilakis, her bir nefesinde Hak ve halk hakkındaki ilmi tezâyüd eder ve "Yâ Rab! Bana ilmi ziyâde et!" (Tâhâ, 20/114) niyazında bulunur. Bu ziyâde-i ilim, yakînî ulûmlar olup "hayret"i değil, idrâki artırır.

4. Vech-i Vâhidi Görmek ve Fenâ Hâli: "Ölmeden evvel ölünüz!" hadîs-i şerîfinde emr buyurulan mevt, sâlikin ne kendi vücûdunun ne de keserât-ı âlemin vücûdunun kalmadığı bir hâldir. Bu hâle gelen sâlikin nazarında her nereye baksa vech-i vâhidi görür. Hatta onun görmesi, Hak'ın kendisini görmesi olur. Bu, Hak'ın "Aliyy" isminin tecellîsidir ki, tüm umûr-i vücûdiyye ve niseb-i ademiyyeyi istiğrâk eder. Örfen, aklen ve şer'an mahmûd veya mezmûm olan her şey, Hak'ın esmâsının zuhûr-ı kemâlâtını iktizâ eder. Sâlik, bu ulüvv-i zâtî ve hakîkînin yalnızca "Allah" ismiyle müsemmâ olan zât için sâbit olduğunu idrâk eder. Bu, sâlikin fenâ makâmına ulaşarak Hak'ta beka bulmasının bir neticesidir.