Kelime-i İdrîsiyye "Kelime-i İdrîsiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

İdrîs (a.s.)'ın hikmeti olan "hikmet-i kuddûsiyye"nin Kelime-i İdrîsiyye'ye tahsîs edilmesinin hikmeti, onun riyâzât-ı şâkka ile nefsini hayvânî sıfatlardan, tabîî kirlerden ve ârızî noksanlıklardan tathîr etmesidir. Bu arınma neticesinde rûhâniyeti hayvâniyeti üzerine gâlip gelmiş, kesîrü'l-insilâh ve sâhibü'l-mi'râc olmuş, melâike ve ervâh-ı mücerrede ile muhâtabâtta bulunmuştur. Bu hâl, onun on altı sene yiyip içmediği, uyumadığı ve akl-ı mücerred hâline geldiği hikâyesiyle de desteklenir. Bu durum, kesâfet-i cismâniyyesi içinde, nazar-ı fikrîye müstenid olan aklı vücûduna hâkim olan feylesoflar için kabûl edilemez görünse de, nefislerini tabîî kirlerden ve cismânî kesâfetten kurtaran zevât için hakîkattir.

"Ulüvv" kavramı, İdrîs (a.s.)'ın mertebesini açıklayan iki temel nisbeti içerir: "ulüvv-i mekân" ve "ulüvv-i mekânet". "Ulüvv-i mekân", İdrîs (a.s.)'ın rûhâniyetinin felek-i Şems'e urûc etmesiyle açıklanır. Bu, cismânî bir yükseliş değil, rûhânî bir yükseliştir; zîrâ rûh-ı latîf, cism-i kesîf gibi ateşte yanıp inhilâl etmez. İdrîs (a.s.)'ın sıfât-ı beşeriyye-i tabîiyyeden sıyrılıp rûhânî sıfatlar ve nûrânî bir hey'etle bâkî kalması, nefs-i muzlimesinin rûh-ı münevverine inkılâb etmesi ve sûretinin de rûhânî hey'ete münâsib nûrânî misâlî sûrete tahavvül etmesiyle bu makâma erişmiştir. "Ulüvv-i mekânet" ise, onun nübüvvet mertebesi ve Allah katındaki şerefiyle alâkalıdır. İdrîs (a.s.), "Allah" ism-i câmiinin mazharı olan insân-ı kâmil gibi, ulüvv-i zâtî, ulüvv-i sıfâtî, ulüvv-i mekânet ve ulüvv-i mekân gibi dört kısım ulüvvden nasîb-i evfere sâhiptir. Bu, onun zâtî şerefi, ilim kemâli ve nübüvvet mertebesiyle tahakkuk etmiştir.

Bu Fass'ta vurgulanan "ulüvv-i zâtî", Allah ism-i şerîfiyle müsemmâ olan Zât'a mahsustur ve tüm vücûdî umurları ve ademî nisbetleri istiğrâk eden bir kemâli ifâde eder. Bu, Hakk'ın her şeyi kuşatan ve hiçbir na'tın onu fevtetmesinin mümkün olmadığı mutlak ulvîyetidir. İdrîs (a.s.)'ın bu Fass'taki konumu, sâlikin fenâ-i tâm mertebesine ulaşarak Hakk'ın vech-i vâhidini görmesi ve Hakk'ın kendisini görmesiyle birleşmesi gibi bir tevhîd-i zât mertebesine işâret eder. Bu, "ölmeden evvel ölünüz" hadîs-i şerîfinde emr olunan mevt-i ihtiyârîdir.