Kelime-i Tevhîd Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, Kelime-i Tevhîd'in mertebelerine göre şekillenir ve her mertebe, sâlike farklı bir tatbîkat ve idrâk alanı sunar. Bu dersler, sâlikin mânevî yolculuğunda ilerlemesini sağlayan temel mekanizmalardır.

Nefs-i Emmâre Mertebesi ve "Lâ" Dersleri: Sâlik, sülûkunun başlangıcında "lâ ilâhe illallah" kelimesinin "lâ" kısmıyla karşılaşır. Bu, nefs-i emmâre mertebesidir ve sâlikin hayatında köklü değişikliklerin başladığı yerdir. Burada sâlikin temel dersi, Hakk'tan gayrı sevdiği her şeyi terk etmektir. "Lâ" kapısı, beşerî bağlardan, dünyevî arzulardan ve nefsânî isteklerden arınma yeridir. Sâlik, bu boşlukta kendini dış etkenlerden koruyarak bir arınma sürecine girer. Bu mertebede "lâ"nın muhafazasıyla dış tehlikelerden kurtulmak mümkündür. Beşeriyyet yönünden "lâm"ın aşikâr, "elif"in gizli olduğu bu mertebede, sâlikin zikri ve fikriyle nefsiyle mücadele etmesi ve Hakk'tan gayrı olan her şeyi nehy etmesi (kaldırması) beklenir.

Nefs-i Levvâme Mertebesi ve "İlâhe" Dersleri: "Lâ" boşluğunda yeterince temizlenen sâlik, "ilâhe" kelimesinin "elif"ine doğru ilerler. Bu, nefs-i levvâme mertebesidir ve pişmanlıkların yaşandığı, kişinin kendi kusurlarını idrâk ettiği bir aşamadır. Burada sâlikin dersi, kendi eksikliklerini görüp tövbe etmek ve daha ileriye gitmenin yollarını aramaktır. "Elif"in on üç katlı olduğu ve ikinci katının ışıklarının yanmaya başladığı bu menzilde, sâlikin irfânî rehber eşliğinde ilerlemesi elzemdir.

Tevhîd-i Ef'âl Mertebesi ve İbrâhîmî Dersler: "İllâ"nın "elif"ine ulaşma çabası sırasında, sâlikin beşeriyet ve izafiyet bağlarından tam olarak çözülememesi durumunda irtifa kaybetme tehlikesi belirir. Bu noktada İbrâhîm (a.s.)'ın uzattığı "tevhîd-i ef'âl" ipi, sâlik için bir kurtuluş vesilesidir. Bu sekizinci mertebe, Tevhîd-i Ef'âl makâmıdır ve sâlikin dersi, fiillerin birliğini, yani "lâ fâile illallah" (mutlak fâil ancak Allah'tır) hakîkatini idrâk etmektir. Bu makâmda sâlik, kendi varlığında tevhîdi oluşturur, hiçlik ve yokluk hâlinden çıkarak kendi hakkanî kimliğine ulaşır. Zikri "Ya Fettah", alemi "Alemi Şehadet", peygamberi İbrâhîm (a.s.)'dır. Bu mertebede sâlik, "afakta ve enfüsteki âyetlerin Hakk olduğunu" müşâhede eder.

İnsan-ı Kâmil Mertebesi ve Muhammedî Dersler: Kelime-i Tevhîd'in son harfine ulaşmak, yani "Muhammederrasulüllah" kısmını hakkıyla idrâk etmek, İnsan-ı Kâmil mertebesidir. Bu makâm "Ahadiyyet" (Cem'ül Cem) olarak adlandırılır. Sâlik, Hakk'ta bâkî olduktan sonra bu mertebede uyandırılır ve halka dönerek "Şerîat-i Muhammedî" ile dışını, "Hakîkat-i Muhammedî" ile içini bezer. Dışı halk, içi Hakk ile olan bu kâmil insan, istidat sahiplerini Hakk'ın huzuruna çıkarıp mi'râc ettirmeye çalışır. Zikri "Allah", tevhîdi "lâ ilâhe illallah", müşâhedesi "Muhammederrasulüllah"tır. Bu mertebede sâlik, "Hüviyyet-i Mutlaka"da kendi gerçek hüviyyetiyle yaşar ve "Muhammedî teknesiyle" uluhiyyet deryasında yol alır. Allah lafzının sonundaki "he" (hu) hüviyyet-i mutlakayı temsil eder ve buraya ulaşan sâlik, Kelime-i Tevhîd'i hakkıyla söyleyebilir.

Günlük Hayattaki Tatbîkat: Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, bu mertebelerin her birinde elde edilen idrâk ve hâllerin yaşantıya yansıtılmasıyla gerçekleşir. "Lâ" ile nefsânî arzulardan arınma, "ilâhe" ile pişmanlık ve tövbe, "illallah" ile fiillerin Hakk'a isnadı ve nihayet "Muhammederrasulüllah" ile kâmil insan olmanın gerektirdiği şefkat, rehberlik ve Hakk ile halk arasında bir köprü olma vazifesi, sâlikin irfânî yolculuğunun temelini oluşturur. Bu süreçte sâlik, beşerî fiillerini keser (saç kesmek), renksiz olmayı (ihramın beyazlığı) hedefler ve Hakk'ın azametini (rıda ve izar) ve kudretini (omuz açmak, hervele) idrâk eder. Hac ve umre gibi ibadetler de bu irfânî seyrin birer sembolüdür.