Kelime-i Tevhîd kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Kelime-i Tevhîd, tasavvufta sâlikin Hak'ka teveccühünün asıl ifadesi ve bütün zikirlerin anasıdır. Bu kelime, "Lâ ilâhe illâllâh, Muhammedun Resûlullâh" şeklindedir ve "Allah'tan başka ilâh yoktur, Muhammed Allah'ın resûlüdür" anlamına gelir. Kelime-i Tevhîd'in yapısı iki kısımdan oluşur: nefiy ("lâ ilâhe" ile Hak'tan başka bütün vücud iddialarının reddi) ve isbat ("illâllâh" ile Hak'ın isbatı). Bu yapı, sâlikin sülûkunda önce mâsivâdan kalbi temizleme, sonra da kalbi Hak'la doldurma adımlarını temsil eder.

Hakiki tevhîd, dilde kalmayıp kalpte ve yaşantıda tezâhür eder¹. Bu sebeple tasavvufta tevhîd-i hâl (hâlin birliği) ve tezkiye-i nefs (nefsin arınması) esastır¹. Kelime-i Tevhîd, Hz. Âdem'den itibaren gelen bütün hakikatleri ve gelecekte zuhur edecek tecellî kelimelerini kendinde cem eden ilâhî bir lafızdır²·⁴·⁵. Sâlikin bu kelimeyi hangi maksat ve niyetle ifade ettiği, alacağı karşılığı belirler³. Kelime-i Tevhîd'in lafzen (sözlü olarak) ve şuhûden (görerek, yaşayarak) söylenme mertebeleri vardır³.

Kelime-i Tevhîd, ahadiyyet ve abdiyyet mertebelerinin, zat, sıfat, esmâ ve ef'âl mertebelerinin, aynı zamanda şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebelerinin izahıdır⁴·⁵. Bu geniş kapsamı, onun sadece lisânî bir ifade olmaktan öte, bâtınî bir idrâk ve yaşantı olduğunu gösterir. Nitekim Kelime-i Tevhîd, Nefs-i Emmâre mertebesinin zikri ve o mertebeden kurtuluşun anahtarı olarak da kabul edilir⁶. Resûlullah (s.a.v) Efendimiz'in Hazret-i Ali'ye açık bir ortamda "Lâ İlâhe İllâ Allah" Kelime-i Tevhîd'i telkin etmesi⁷·⁸·⁹, bu kelimenin zâhirî ve bâtınî mertebelerini bir arada barındırdığını gösterir. Bu bağlamda, Kelime-i Tevhîd'in tecellîsi, kalbin temizlenmesi ve Hak'ka yönelmesiyle gerçekleşen bir hâl olarak kalpte ve rûhta derinleşerek sırra ulaşan bir seyr ü sülûk sürecini ifade eder.