Kelime-i Tevhîd ve Aşk ve Muhabbet Yolu'nun tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Tasavvufî kavramlar, lugat, akâid ve mârifet olmak üzere üç farklı dilde ele alınır. Bu bağlamda Kelime-i Tevhîd, Aşk ve Muhabbet kavramları da kendi içlerinde bu katmanlılığı barındırır.

Muhabbet, tasavvufta sâlikin Hak'a, Hak'ın da sâliğe duyduğu karşılıklı sevginin adıdır. Bu, sülûkun itici gücü ve mücâhedenin tatlandırıcısıdır. Muhabbet-i Hak (Hak'ın kuluna sevgisi) zâtî bir sevgi iken, Muhabbet-i kul (kulun Hak'a sevgisi) kazanılan bir sevgidir. Muhabbet, akıl ve irade ile birlikte çalışan kontrollü bir sevgidir. Kelime-i Tevhîd'in saf bir gönülle ve muhabbetle söylenmesi, söyleyenlerin cennet ehli olacağının şüphesiz olduğunu gösterir³.

Aşk, lugatte "aşırı sevgi, hasretin son haddi, mahvedici muhabbet" anlamına gelir. Tasavvufta ise sâlikin Hak'a olan mahvedici sevgisinin adıdır; muhabbetten daha şiddetli, daha yakıcı ve sâhibini fânî kılan bir sevgidir. Aşk, akıl ve iradeyi geri çeken, "ilâhî bir delilik" olarak tanımlanır. Vâkı'a Sûresi'nde belirtildiği gibi, Hak yoluna sülûk eden sâdık sâlikin kalbinde irade, talep ve iştiyak çakmağıyla tutuşturulan aşk ateşi, zikrin hararetiyle kalpte alevlenen ilâhî muhabbettir⁴. Bu aşk, sülûkun en yüksek itici gücüdür.

Kelime-i Tevhîd ("Lâ ilâhe illâllah Muhammedün Resûlullah"), hakikati itibarıyla uluhiyyet lisanı olup, İlahi Zât'ın kendisini bu kelimelerle vasfetmesidir¹. Seyrine Kelime-i Tevhîd ile başlayan sâlik, daha önce lisanen söylediği bu kelimeyi gönülden ve muhabbetle söylemeye, açılımlarını düşünerek anlamaya gayret eder². Kelime-i Tevhîd, ahadiyyet ve abdiyyet mertebelerinin izahı olduğu gibi, zat, sıfat, esmâ ve ef’al mertebelerinin de izahıdır⁵. Ayrıca şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebelerinin de izahıdır⁵. Kelime-i Tevhîd ve Kelime-i Risalet, görünen âlemde iki kardeş olarak faaliyete başlamış ve "İlahi Muhabbet"i ortaya çıkarmışlardır⁶. Kişi, Kelime-i Tevhîd'i hangi maksat ve niyetle ifade ederse, karşılığını o düzeyden görür⁷.