Tevhîd-i ef'âl ve Tevhîd-i sıfât'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Tevhîd-i ef'âl, bütün fiillerin tek bir asıldan, yani Hakk'tan kaynaklandığını idrâk etme makamıdır³. Bu mertebe, "cem" yani birlik mertebesi olarak da ifade edilir⁴. İbrâhîm (a.s.) ile birlikte Halîl hükmünü alan insanların Zât'a doğru yönelişinin başlangıcı olarak Tevhîd-i ef'âl gösterilir ve madde mertebesinin birleştirilmesi olarak tanımlanır⁵. Bu, fiillerin birliği cenneti olarak da anılır ve bütün fiillerin Hakk'ın fiili olduğunu, ancak Hakikat-i Muhammedi kanalıyla ortaya çıktığını idrâk etmeyi sağlar⁶.

Tevhîd-i sıfât ise, sıfat mertebesindeki birliği ifade eder ve Tevhîd-i ef'âl'den sonra gelen bir üst mertebedir². Tevhîd-i ef'âl, Tevhîd-i esmâ ve Tevhîd-i sıfât mertebeleri, Tevhîd-i Zât'a doğru ilerleyen bir silsile içinde yer alır⁷. Ancak, Tevhîd-i ef'âl mertebesinde Tevhîd-i Zât yoktur; Tevhîd-i Zât sadece Zât mertebesinde oluşur⁸. Bu durum, her mertebenin kendi içinde bir idrâk ve yaşantı alanı olduğunu gösterir.

Verilen kaynaklarda Tevhîd-i ef'âl ve Tevhîd-i sıfât'ın doğrudan birlikte ele alındığı özel bir Fass belirtilmemiştir. Ancak, bu iki mertebe, Hak'ın fiillerinin ve sıfatlarının tek bir kaynaktan zuhur ettiğini anlama yolculuğunda birbirini takip eden aşamalar olarak kabul edilir. Büyükler arasında meydana gelen muhâlefâtı eleştirenlerin, hakikî tevhidden uzak oldukları ve Tevhîd-i Zât, Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i ef'âl mertebelerini câmi olmanın, ibâddan zâhir olan ef'âli Hakk'ın ef'âli olarak görmeyi gerektirdiği vurgulanır⁹. Bu da her iki tevhîd mertebesinin, Hak'ın mutlak birliğini idrâk etme yolunda önemli duraklar olduğunu gösterir.