Salât (Namaz) ile Kelime-i Tevhîd eserleri Nefs kavramına nasıl farklı yaklaşır?

Nefs, tasavvufta sâlikin süflî yapısını, dünyaya ve hazlara yönelen vechesini ifade eder ve sülûkun ana hedefi nefsin tezkiyesidir. Nefsin yedi mertebesi bulunur: emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râdıyye, merdıyye ve sâfiye (K1-122; K2-T3). Bu mertebeler sıra ile aşılır ve her mertebe bir öncekinin tahkîki ile açılır.

Kelime-i Tevhîd, "Lâ ilâhe illallah" zikri olarak, nefs-i emmâre mertebesinin zikri ve o mertebeden kurtuluşun anahtarıdır (Kelime-i Tevhid). Nefs-i emmâre, şehvet, gazap, kibir, hırs, haset, riya ve tama' gibi kötü temayüllerin hâkim olduğu mertebedir. Kelime-i Tevhîd'in vuslat mertebeleri, İbrahimiyyet'te "Lâ fâile illallah", Museviyyet'te "Lâ mevcude illallah" ve İseviyyet'te "Lâ mevsufe illallah" şeklinde ilerler³. Bu, nefsin süflî yapısından arınarak tevhidin farklı veçhelerini idrak etme sürecinin başlangıç ve orta aşamalarını temsil eder.

Salât ise, Kur'ân'da "yöneliş, ulaşma, bağ kurma, duâ" anlamlarını taşıyan bir kavramdır (Salât). Terzibaba külliyatında Salât, ef'âl mertebesindeki beş vakit namazdan Salât-ı Dâimûn'a uzanan mertebeli bir kavram olarak okunur (Salât). İrfan ehli yolcular için Salât, fizikî hareketlerle ef'âl, sözlerle esmâ mertebelerini, Salât kelimesinin "Sad"ı ile sıfat, "Lam"ı ile lâhût mertebelerini ve "Te"si ile de bütün bu mertebelerin tevhîdini kendinde cem etmeyi içerir¹. Bu, tevhid-i ef'âl, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat ve tevhid-i zât mertebelerini özümseyerek "kendinden kendine" olan bir mi'râc hâlidir¹. Bu durum, nefsin kemâl mertebelerine, özellikle nefs-i mutmainne ve sonrasına tekabül eden hâllerin yaşanabildiği bir makamdır. Salât-ı Dâim ise, sadece beş vakit değil, her nefeste Hakk ile irtibat kurma makamıdır (Salât-ı Dâim). Dolayısıyla Salât, nefsin tezkiye sürecinin ileri aşamalarında, sâlikin Hak ile olan bağını derinleştirdiği ve tevhidin yüksek mertebelerini tecrübe ettiği bir ibadet ve hâl olarak öne çıkar.