Müşâhede ve Mükâşefe'yi birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Müşâhede, tasavvufta sâlikin Hak'ı kalp gözüyle görmesi, esmâ ve sıfatlarının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması mertebesidir. Bu, "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen" hadîs-i şerîfindeki ihsân tanımının asıl mesnedidir. Müşâhede, mârifet ile fenâ arasındaki bir kademe olup, sâlikin artık "biliyor" değil, "görüyor" olduğu bir hâldir. Namazda Hakk'a şahitlik olmak ve O'nu görmek de müşâhede ile ilgilidir; zira Hakk'ı zikreden kimse, basar sahibi ise, kendi arkadaşı olan Hakk'ı müşâhede edebilir³. Müşâhede, aynî tecrübe ile tanıma ve tasavvuf bilgisinin zirvesi olarak da tanımlanır⁴. Zât-ı sırfın kendisinde bilkuvve mevcut olan sıfat ve esmânın ahkâm ve âsârını müşâhede etmek istemesi, bu sıfat ve esmânın sûretlerini ilminde îcâd etmesi ve bu sûretleri kendi ilminde müşâhede etmesi, zâtın yine kendisini müşâhede etmesi demektir⁵.

Mükâşefe ise, perdelerin açılması ve gizliliğin kalkması demektir. Sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklere verilen isimdir. "Kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum..." kudsî hadîsi, mükâşefenin asîl dayanağıdır. Mükâşefe, mücâhedenin meyvesi olup, sâlik tezkiyeyi kemâle erdirdiğinde Hak ona perdeleri kaldırır. Bu kavram, İdrîsiyye Fassı'nın 'ruhâniyet' bahsiyle de bağlantılıdır.

İsmail Fassı, Fusûsu'l-Hikem'de Hikmet-i Aliyye, saîd olmanın sırrı, Rabb-ı hâs ve mârifet-i Rabbâniyye ekseninde bu kavramları ele alır¹. Bu fass, ârifin gamdan ve son halleri düşünmekten uzak kaldığı, Hakk'ın vücudundan başka bir varlık görmediği bir hâli anlatır². Bu durum, hem müşâhede yoluyla Hak'kı görmeyi hem de mükâşefe yoluyla gelen doğrudan idrâkleri kapsar. Müşâhede makamında bulunanlar, yüce Hakk'ın iradesini mahlukattaki tasarruflarını ve bu tasarrufların Hakk'ın saltanat kudreti altında hüküm yürüttüğünü müşâhede ederek idrâk ederler⁶. Bu, sâlikin Hak ile olan ilişkisini ve idrâkini derinleştiren bir süreçtir.