Kelîmullâh hangi aşamalardan geçer?

Kelîmullâh makâmı, tasavvufî sülûkun önemli bir aşamasıdır ve Hz. Mûsâ'nın özel bir vasfı olarak öne çıkar. Bu makâm, sâlikin Hak ile vasıtasız bir hitâbet ilişkisi kurmasını ifade eder. Hz. Mûsâ'nın bu lakabı, doğrudan Hakk'tan kitap alması ve Hakk'tan dinlemesiyle açıklanır²·¹·³. Bu durum, tasavvufta vahy-i mübâşirin özel bir hâli olarak kabul edilir; yani Hak'ın peygamberin kalbine doğrudan mânâ indirmesi söz konusudur.

Sâlikin Kelîmullâh makâmına ulaşması, kendi vücûd ikliminde bu mertebeleri zuhura çıkarıp yaşamasıyla mümkündür¹. Bu yolculukta sâlikin belirli aşamalardan geçmesi gerekir. Özellikle nefsi emmâre ve nefsi levvâme gibi nefs mertebelerini aşması, ancak bu aşamalardan sonra rehavete kapılmadan çalışmalarını sürdürmesi önemlidir⁵·⁶. Aksi takdirde kalb katılığı yaşanabilir. Kelîmullâh makâmı, Tevhid-i Esma mertebesiyle ve Tenzih makâmıyla ilişkilidir; bu makâmın zikri "Ya Vahid", âlemi ise "Âlem-i Melekût"tur⁴. Bu makâm, insân-ı kâmilin tenzih mertebesi açısından aldığı isim olarak da belirtilir³. Bu aşamalardan geçerken sâlikin umudunu kesmemesi, her zorlukla beraber bir kolaylık olduğunu bilmesi gerekir⁷.