Kelîmullâh kavramı için Mûseviyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Kelîmullâh makâmı, tasavvufta nübüvvetin özel bir vechesi olarak kabul edilir ve Hz. Mûsâ'ya mahsus bir lakaptır. Bu makâm, Allah'ın Hz. Mûsâ ile doğrudan ve vasıtasız bir şekilde konuştuğunu ifade eden "ve kellemallâhu mûsâ teklîmâ" (Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu) âyetinden (Nisâ 164) menşeini alır. Tasavvufta bu durum, sâlikin Hak ile kurduğu vasıtasız hitâbet ilişkisinin remzidir ve vahy-i mübâşirin özel bir hâli olarak açıklanır. Vahy-i mübâşir, Hak'ın peygamberin kalbine doğrudan mânâ indirmesi olup, söz ve harfler bu mânânın peygamber dilindeki tezâhürüdür.

Hz. Mûsâ'nın Tûr-i Sînâ'da yaşadığı "rabbi erinî enzur ileyk" (Rabbim, bana göster, sana bakayım) duâsı ve "len terânî" (beni göremezsin) cevabı (A'râf 143), bu makâmın klasik metnini oluşturur. Bu durum, sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâkler olan mükâşefe ile ilişkilendirilir. Mükâşefe, mücâhedenin meyvesidir ve sâlik tezkiyeyi kemâle erdirdiğinde Hak ona perdeleri kaldırır. Mûseviyye Fassı, Hz. Mûsâ'nın bu makâmını tahkîk ederken, Hz. Hızır'ın Hz. Mûsâ'ya verdiği hikmet anahtarlarını da bu bağlamda ele alır. Hz. Hızır'ın Hz. Mûsâ'nın her bir güçlüğü için verdiği anahtarlar, akla gelenden daha fazla hikmetin çözülmesini sağlamıştır¹. Bu anahtarlar, Hakikat-i Mûseviyye mertebesi üzere bir besmele olan "bi ismi rabbike" (rabbının ismiyle) ile de bağlantılıdır²·³. Bu, sâlikin nefs mertebelerini aşarak Hak ile doğrudan bir idrâk ve kelâm ilişkisi kurmasının bir göstergesidir.