Kibir hangi aşamalardan geçer?

Tasavvufta kibir, bir sâlikin mânevî yolculuğunda karşılaştığı en büyük engellerden ve kalbin en tehlikeli hastalıklarından biridir². Kibrin doğrudan "aşamalardan geçmesi" yerine, farklı tezahürleri ve türleri üzerinden bir anlayış geliştirilmiştir.

Kibrin ilk ve en temel tezahürü, İblis'in Hz. Âdem'e secde etmeyi reddederken söylediği "ben ondan hayırlıyım, beni ateşten, onu çamurdan yarattın" (A'râf 12) sözünde görülür. Bu durum, kibrin "iblisî bir sıfat" olarak kabul edilmesine yol açmıştır. Bu, kibrin varoluşsal bir başlangıcı ve ilk ortaya çıkış biçimidir.

Kibrin türleri, büyüklenmenin yöneldiği varlığa göre sınıflandırılır:

1. Kibr alâ'llâh (Allah'a karşı kibir): Bu, Hak'ka karşı büyüklenme olup, en büyük şirk ve küfre yakın bir durumdur. "Kibir ve ilahlık davası eder!"³ ifadesi bu tür kibrin şiddetini vurgular.
2. Kibr alâ'r-rüsül (Peygamberlere karşı kibir): Nübüvveti tasdik etmeme şeklinde ortaya çıkan bu kibir türü, peygamberlerin getirdiği hakikatleri kabul etmemeyi içerir.
3. Kibr ale'l-halk (İnsanlara karşı kibir): Bu, en yaygın kibir türüdür ve kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi, güzel amellerini kendinden bilmesi demektir⁴. Bu tür kibir, kalbin tedavisinin asıl konusudur.

Kibrin ortaya çıkışına sebep olan unsurlar da farklı "aşama" veya "kaynak" olarak görülebilir: ilim ("ben âlimim"), mal ("ben zenginim"), nefs ("ben kâmilim"), soy ("ailem soylu") ve cemal ("ben güzelim") gibi beş klasik sebep kibrin beslendiği kaynaklardır. Kibrin en kötü hali, Hakk'ı ve hakikati kabule engel olanıdır¹. Sâlikin mârifet yolunda ilerlemesi için kibir ve gurur gibi nefse ait hazlardan uzak durması gerektiği vurgulanır⁵. Kibrin tedavisi ise kişinin kendini ve Rabbini hakkıyla tanıması, muhtaç olma ve âcizlik sıfatlarını idrak etmesiyle mümkündür⁶.