Kıyâmet kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Kıyâmet kavramı tasavvufta, zâhirî anlamının ötesinde, sâlikin mânevî seyrinde yaşadığı dönüşümleri ifade eden derin bir mertebeye sahiptir. Bu mertebe, kıyâmet-i sugrâ olarak adlandırılır ve sâlikin nefsini terbiye ederek Hakikat'e yönelme sürecini kapsar.

Bu içsel kıyâmet, bedenin "arz"ına, yani beden toprağına yönelik bir dönüşümle başlar. Sâlik, "Yer uzatıldı... İçindekini attı; bomboş kaldı..." (84/3-4) âyetinin işaret ettiği üzere, beden arzının hakikat-i itibarıyla uzatılmasıyla içindeki beşerî ağırlıklarını atar ve beşeriyetinden boş kalır. Bu, nefsânî bağlardan ve hayalî kuruntulardan arınma hâlidir.

Ardından, beşerî hayal güneşi "dürüldü" ve nefsî yıldızlar "düşürüldü", böylece bunların hükümleri kalmaz. Nefs ve benlik dağları "yürütüldü", yani sâlikin benlik iddiaları ve nefsânî engelleri ortadan kalkar. Bulutlar yağmursuz kalır, bu da hayalî nefsî zulmetlerin rahmetten mahrum kalışını gösterir. Nefs-i emmârenin hayvânî ahlâkları bir araya getirilir ve nefsin hayal denizi ateşe verilir; bu, nefsânî arzuların ve kötü huyların tasfiye edilmesidir.

Bu süreçte ruhlar birleşir, her varlıkta birey olarak zuhur eden hayat ruhlarının bir olduğu idrak edilir. Beden toprağına gömülen esmânın mânası, yani faaliyet dışı bırakılan ilâhî isimlerin hakikati sorulur ve hangi sebeple zuhuruna mani olunduğu anlaşılır. Hem hayal-i nefs hem de gerçek ilâhî irfân sayfaları açılır, hakikatler aşikâr olur. Hayalî nefs seması koparılır ve yokluğa gönderilir. Cehennem kızdırılır; bu, nefsânî arzuların ve günahların yakıcı sonuçlarının idrakidir. Cennet yaklaştırılır; bu ise, Hakikat'e yönelenlerin huzur ve rahmete erişmesidir.

Bu hâllerin oluşumuyla birlikte, sâlikte bir inkılâb meydana gelir ve her şey gerçeğine dönüşür. Nefis, dünya âlemindeki irfânî çalışmalarıyla ilâhî hakikatleri cemâlî yoldan müşahede ederek "hazırladığını bilir" (81/14). Bu küçük kıyâmet, her bireyin mânevî yolculuğunda yaşadığı bir provadır. Sâlik, bu bireysel kıyâmet sürelerini idrak ederek, Hakikat'e ulaşma yolunda ilerler. Bu hâllerin yaşanması, kulun kadiriyet sıfatının hakikatiyle tahakkuk etmeye başladığı zaman ortaya çıkan "salsala-i ceres" (şiddetli yankılar) adı verilen bir durumla da ilişkilidir. Bu, kalplerin azamet huzuruna girme teşebbüslerini önleyen ve ilâhî mertebelerin inkişafını sağlayan güçlü bir kahr hâlidir. Bu ses duyulduktan sonra ilâhî mertebelerin inkişafı mümkün olur.