Kıyâmet Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlik için günlük hayattaki irfânî dersler, öncelikle kendi varlığının hakikatini anlamaktan geçer. Kitap, "İnsan ki 'Hakk’ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği' dir" (Kaynak 2) diyerek, insanın ilâhî tecellîlerin merkezi olduğunu vurgular. Bu idrâk, sâlikin kendini ve Rabbini tanımasının temelidir. Bu tanıma süreci, nefsi emmârenin kısa süreli dünya yaşantısını tercih etme eğiliminden uzaklaşarak, ilâhî ve ebedî hayatı hedeflemeyi gerektirir.

Sem' (işitme) mertebesinde irfânî ders: "SEM': Allah'ın nefsî vasfıdır… Onu, kendi özünde; kemali için gerekli kılmıştır… Hakk’ta böyle olduğu gibi insanda da aynen böyledir. Kulun özündeki kemali için onda da gerekli kılmıştır. Ancak kulun bu hususta sorumluluğu vardır. Elindeki bu kıymetli kanalın yolunu nefsi ve gereksiz dinlemelerle kirletmeme-lidir" (Kaynak 2). Sâlik, işitme duyusunu sadece fiziksel bir algı aracı olarak değil, aynı zamanda ilâhî kelâmı ve hakikatleri idrâk etme kanalı olarak görmelidir. Bu duyuyu nefsi arzular ve boş sözlerle kirletmekten kaçınarak, Hakkani sözlere ve ilâhî mesajlara yönelmek, sâlikin mânevî kemâlatı için elzemdir. İşitilenin anlaşılması, yani mâlûmun ilme dönüşmesi, sâlikin idrâkini genişletir.

Basar (görme) mertebesinde irfânî ders: "İnsanın görüşü kendi irfaniyeti kadardır daha fazlasını görüp idrak edemez. Zira, bu da bilmen gereken bir mevzudur… İnsanın kendini tanıması için evvelâ kendine bakıp kendini gömesi lâzımdır. Kendine baktığı zaman kendi nefsi benliğini mi gördü? yoksa kendi varlığında olan Hakk’ın varlığını mı gördü.? Veya her ikisinin de mertebe olarak farkında olup her ikisini de mi gördü? ve bunları kendi varlığında zahir batın cem etti" (Kaynak 3). Sâlik, görme duyusunu sadece dış âlemi algılamak için değil, kendi iç âlemini ve Hakk'ın tecellîlerini müşâhede etmek için kullanmalıdır. Gözün içindeki idrâk noktası, varlıkların hakikatini kavramanın anahtarıdır. Kalp gözüyle bakmak, yani gönül ehli olmak, sâlikin eşyanın ardındaki sırları keşfetmesini sağlar. Bu, uzun bir eğitim ve gerçek bir gönül sahibine intisapla mümkündür.

İsimlerin zuhur mahalli olma dersi: "Kâmil… Vasfı ile söylenen bir kul, sayılan isimlerin tümünün zuhur yeridir. O isimler, ister müşterek olsun; isterse müşterek olmasın. İster zata bağlı isimler, ister CELÂL'e bağlı isimler, isterse cemale bağlı isimler olsun… Kamil yani insan-ı kamil diyorlar, Kamil vasfı ile söylenen bir kul yani Allah'ın herhangi bir kulu kemalat üzere ise kamil vasfını almışsa yani mutlak kamil, insan-ı kamil olarak sayılan varlık, isimlerin tümünün zuhur yeridir" (Kaynak 4). Sâlik, kendi varlığının ilâhî isimlerin bir tecellî mahalli olduğunu idrâk etmelidir. Bu idrâk, kulun beşerî kulluktan ilâhî kulluğa yükselmesini sağlar. Hadîs-i kudsîde belirtildiği gibi, "Kulum bana nafilerle yaklaşır o zaman ben onu severim, elinde tutan ayağında yürüyen gözün de gören ben olurum" (Kaynak 4) hâli, sâlikin Hakk'ın isimleriyle zuhur etmesiyle gerçekleşir. Bu mertebede, Hakk ile halk arasında bir ayrılık kalmaz; tüm esmâ-i ilâhiye kâmil insandan zuhur eder.

Ümm'ül-Kitap ve Kitap dersi: "Ümm'ül Kitab, işte bütün bu âlemler kitabın anası, Peygamber Efendimiz (Sav)'de bunların anası yani ilminde anası, âlemlerinde anası yoksa o eline kalem alacakta, kalemle sınırlanacak, kalemle kendi oluşumunu ortaya koyacak değil" (Kaynak 5). Sâlik, âlemi bir kitap gibi okumalı, ef'âl, esmâ, sıfat ve zât âlemlerindeki hakikatleri idrâk etmelidir. Kur'ân-ı Kerîm'i "mutlak varlık" olarak kabul edip, onun ilmini ve irfâniyetini kazanmak, sâlikin mârifet sahibi olmasını sağlar. Kitabın sureleri, âyetleri, kelimeleri ve harfleri, zâta bağlı suretler ve kemâl tecellîleri olarak anlaşılmalı, her birinin ardındaki mânevî mânâ keşfedilmelidir. Bu, sâlikin gafletten kurtulup kendi hakikatini ve âlemin hakikatini anlamasına yardımcı olur.