Kün Feyekün kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Kün Feyekün, tasavvufta üç ana katmanda işleyen bir hakikattir. Birinci katman, akâidî halk etmedir ki bu, Allah Teâlâ'nın "Ol!" demesiyle her şeyin yoktan var olmasıdır. Bu halk etme âni olup, sebep-sonuç ilişkisi olmaksızın doğrudan emirden vücuda gelir. Nahl Sûresi 40. ayetinde belirtildiği üzere, "Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman sözümüz sadece, ona, 'ol' dememizdir. O da hemen oluverir"³. Bu katmanda "kün" emri, Cenâb-ı Hakk'ın iradesi ve kavliyle âlemleri hazırlaması ve ardından "kün" demesiyle varlıkların "Belî" diyerek zuhura gelmesidir⁴.

İkinci katman, vücudî katmandır. Burada "kün" emri, sıradan bir söz değil, Hak'ın emr-i tekvînîsidir. Bu emir, vakit içinde değildir, ezelîdir. Hak'ın "ol" demesi, lafzî bir yapım değil, vücud-ı haricîye bir iniştir. Şah Veliyyullâh ed-Dehlevî bu inişe 'tenezzül-i emr' adını verir; emir mertebeden mertebeye iner ve sonunda eşya vücuda gelir. "Kâf" harfi, Kudret-i İlâhiyye sıfatının temsilcisidir ve "kün" emriyle "Fe" harfi hemen oluşu, "Ye" harfi ise oluşun hemenliğini bildirir². Bu, bir şeyin vücut bulmasının o şeyin kendi nefsinden meydana gelmesi, yani kaderinin zuhura çıkması gereken zamanın bildirilmesidir¹.

Üçüncü katman ise zâtî kün'dür. Bu, Hak'ın kendi zâtının kendi zâtına tecellîsidir. Bu tecellîde doğrudan bir "kün" emri yoktur, çünkü emir zaten mertebeler arası bir iletişimdir ve zât-ı sırfta mertebe bulunmaz. Bu, "kün" emrinin muhâtabının a'yân-ı sâbite olduğu görüşüyle de ilişkilidir. "Kün Feyekün" ifadesindeki "Fe" harfi, aciliyeti ve itirazsızlığı ifade eder; yani "ol" denildiğinde hemen ve tereddütsüz bir şekilde oluş gerçekleşir⁴. Bu, aynı zamanda "Zât-İrade-Kavl" üçlüsünü ifade eden Ferd-i selase olarak da açıklanır³.