Kur'ân-ı kavramı tasavvufta hangi mertebede işlenir?

Ayrıntı › Terzibaba, Kur'ân'ı sadece emir ve yasaklardan ibaret görmez; onun bütün insanlık tarihini, kıyamet sonrasını ve makamât-ı ilâhiyeyi kapsayan ilâhî bir kitap olduğunu belirtir. Kur'ân'ın kaynağı "zât mertebesi"dir ve bu mertebede Kur'ân, Hakk'ın zâtını ifade eder. Kelâmın Zât'a nispetinden doğan "hâlik mi, mahlûk mu?" tartışmasına ise Terzibaba, Kur'ân'ın Allah kelâmı olması itibarıyla "hâlik", sûreti (kağıdı, cildi, mürekkebi) itibarıyla ise "mahlûk" olduğunu söyleyerek her iki görüşü de kendi mertebesine oturtur. Bu, Terzibaba'nın iki kutuplu meselelere yaklaşımının tipik bir örneğidir.

Kur'ân'ın mertebelerdeki tezahürü, onun farklı isimlerle anılmasında da kendini gösterir. Zât mertebesindeki ilk hâline, henüz hiçbir mahlûk yokken, "Ümmü'l-Kitap" denir ve bu hâldeyken lisanı "Allahça"dır. Zât mertebesinden sıfat mertebesine indiğinde ismi "Furkan" olur ve dili "Hakça"ya çevrilir. Rubûbiyet-esmâ mertebesindeki ismi "Kitab-ı Mübîn" (açık kitap), ef'âl mertebesindeki ismi ise "İmam-ı Mübîn" (önde olan kitap)dir. Terzibaba'ya göre, görünen her varlık, İmam-ı Mübîn ismi altında bir âyet, bir "önde giden" sayılır. Bu, her mertebenin kendi Kur'ân'ı ve kendi lisanı olduğu anlamına gelir.

Kur'ân'ın bu çok katmanlı yapısı, onun okunması ve idrak edilmesi sürecinde de kendini gösterir. Terzibaba, Kur'ân'ın dört idrak mertebesi olan şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebelerinde farklı anlamlar taşıdığını vurgular. Bir âyetin şeriat ve tarikat mertebesindeki zâhirî hükmü dosdoğru iken, hakikat ve mârifet mertebelerinde daha derin mânâları vardır. Bu derin mânâlar, her meclise açılmaz ve ehline mâlûmdur. Okuyucunun kendi benlik mertebesi (nefsî, izâfî, ilâhî) de Kur'ân'ı idrak edişini etkiler. Terzibaba, mertebeleri bilmeden yapılan tefsirin sadece "falanın meâli" demekten öteye geçemeyeceğini, oysa dört kapıdan geçen bir okumanın âyeti "aslına, te'viline biraz daha yaklaştıracağını" belirtir. Mertebeleri bilmemek, okuyucuyu kalıcı olarak ef'âl katına hapseder ve Kelâm-ı İlâhî'den gereği gibi fayda sağlanamaz.