Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri "Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitap, nefsin Kur'ân-ı Kerîm'deki kullanım sıklığı ve farklı anlamları üzerinde durarak, nefsin sadece "emmâre" yönüyle ele alınmasının eksik bir yaklaşım olduğunu belirtir. Kur'ân'da insana "nefs" kelimesiyle 294 yerde hitap edildiği, "insân" kelimesiyle ise tekil ve çoğul olarak 307 yerde geçildiği ifade edilir. Bu durum, insan varlığının ifadesinde "nefs" kelimesinin derin anlamının önemini ortaya koyar. Kitap, nefsin "yaşam sahasının faaliyet ismi, hisler ve duyguların kaynağı" olarak tanımlandığını belirtir.

Nefsin mertebeleri, sülûk tatbîki açısından büyük önem taşır. Kitap, Yusuf Suresi 53. âyetinde geçen "inne'n-nefse le-emmâretün bi's-sû' illâ mâ rahime Rabbî" (nefis daima kötülüğü emredicidir, ancak Rabb'imin esirgediği bir nefs ola) ifadesini nefsin en alt düzeydeki tanımı olarak ele alır ve bu hâlden kimsenin masun olmadığını vurgular. Bu mertebedeki nefsin kontrolünün ancak İslâm'ın beş şartını yerine getirmekle sınırlandırılabileceği belirtilir. İslâmî ve irfânî bir hayat yaşayarak nefsin diğer mertebelerine geçilmesi ve eğitilmesi gerektiği ifade edilir.

Kitapta, nefsin terbiye edilerek "nefs-i sâfiye" mertebesine ulaşması hedeflenir. Bu mertebede nefs, "cemâl tecellîleri ile parlamaya ve irfâniyyetle aklen ve fikren aydınlanmaya" başlar. Fecr Suresi 27-28. âyetlerinde geçen "Yâ eyyetühennefsü'l-mutmainnetü, irci'î ilâ Rabbiki râdıyeten merdıyyeh" (Ey mutmainne nefse ulaşan râdıye ve merdıyye olarak Rabb'ına dön) hitabı, bireysel emmâre nefsin riyazat ve mücâhedelerle levvâme, mülhime ve mutmainne mertebelerine yükseldiğinde ortaya çıkan bir hâl olarak açıklanır. Bu hâlde kişi, kendindeki hakikatin Hakk'ın hakikati olduğunu "mutmain" bir kalple idrak eder. Hakk'ın esmâ-i ilâhiyyesinin tesirâtını idrak eden mutmainne nefs, Rabb'in de kendi isimlerinin zuhurunu görmesiyle "merzi" yani kulundan razı olmuş olur. Bu durum, nefsin hakikatiyle meydana geldiğini gösterir.

Kitap, nefsin mertebî yükselişini, "nefsine ârif olan ancak Rabb'ine ârif olur" hadisinin temelinde yedi nefs mertebesi ve beş hazret mertebesi ile açıklar. Bu yola girmenin tek yönü, evvelâ nefsi tanımaktır. Nefsin iki yüzü olduğu belirtilir: biri düşkünlüğe, diğeri yüksekliğe ve yüceliğe bakar. Biri cennete ve huzur-u İlâhiyye'ye götürürken, diğeri cehenneme, sıkıntı ve pişmanlığa götürür. Bu bağlamda, nefsin isteklerinin tersini yapmanın, hâli düzgün bir kişiye ulaşmanın yolu olduğu ifade edilir.