Kur'ân-ı Kerîm'e Bakış: Terzibaba'nın İşârî Te'vîl ve Tefekkür Anlayışı Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Ayrıntı › Terzibaba'nın irfanî dersleri, nefis mertebelerinin geçişkenliğini ve her mertebenin sâlikin kendi varlığındaki karşılığını vurgular. Hiçbir mertebe yalıtılmış değildir; her biri, bir önceki mertebenin ıslahı ve bir sonraki mertebeye geçişin kapısıdır. Bu durum, on iki dairenin merkeze doğru daralması benzetmesiyle açıklanır; dıştaki daireler için mutlak olan bir hüküm, merkeze yaklaştıkça geride bırakılmış bir eşik hâline gelir. Mertebe geçişkenliği tek yönlü de değildir; sâlikin kazanılmış bir hâli sürekli koruması, hiçbir basamağın bir kere ulaşıldığında güvenceye alınmadığını gösterir.

Günlük uygulama, her mertebe için belirlenmiş "idrak âyeti" ve "hâl âyeti" ile desteklenir. İdrak âyeti, sâlikin o mertebede kavraması gereken hakikati bildirirken, hâl âyeti mertebenin bizzat yaşandığı, sâlikin muhatap olduğu hitabı ifade eder. Örneğin, Nefs-i Emmâre'nin idrak âyeti "Rabbenâ zalemnâ enfüsena..." (A'râf 7/23) iken, hâl âyeti "ve ma uberriü nefsiy innennefse leemmaretün bissui..." (Yûsuf 12/53) şeklindedir. Nefs-i Levvâme için Yûnus (a.s.)'ın niyazı idrak âyeti, "Kıyamet gününe ve pişmanlık çeken nefse yemin ederim" (Kıyâmet 75/1-2) hâl âyetidir. Nefs-i Mülhime'de "Ey iman edenler! Yürekten tevbe ederek Allah'a dönün" (Tahrîm 66/8) idrak âyeti, "Nefsini temizleyen mutlak felaha erer" (A'lâ 87/14) hâl âyetidir. Nefs-i Mutmainne'nin idrak âyeti "Ey huzur içinde olan nefis, Rabbine dön" (Fecr 89/27-30) hitabıdır. Nefs-i Râdiye'de "Allah onlardan razı ve onlar da Allah'tan razı" (Mâide 5/119) hâl âyeti, rızâ hâlini vurgular. Nefs-i Merdiyye için "Beni zikredin, ben de sizi zikredeyim" (Bakara 2/152) hâl âyeti, karşılıklı zikri ifade eder. Nefs-i Sâfiye'nin idrak âyeti "Bugün mülk kimindir? Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ındır" (Mü'min 40/16) sorusu-cevabı, hâl âyeti ise "Sakın ha ölmeyin, ancak müslüman olarak ölün" (Bakara 2/132) emridir.

Her mertebenin kendine özgü ek zikri ve sayısı bulunur. Zikir, sadece sözlü bir tekrar değil, aynı zamanda niyet ve rabıta ile örülmüş idrakî bir faaliyettir. Örneğin, Nefs-i Mutmainne bahsinde Allah zikri, Rubûbiyyet mertebesini anlayıp oraya yönelmek, oradan da Ulûhiyyet mertebesine ulaşmak olarak açıklanır. Bu sayede tefsir, kitaptan çıkıp günlük hayata yayılır; âyet, mürşidin telkiniyle verilen sayı ve zikirle her gün yeniden çekilir ve sâlik "nûrunu, sırrını ve hâlini müşâhede edinceye kadar" bu çalışmayı sürdürür. Bu uygulama, "Kur'ân'ın ferdî nüzûlü" ve "Kur'ân-ı nâtık" olma tasavvurunu somutlaştırır. Nefis merdiveninin son basamağı, İnsân-ı Kâmil mertebesine açılır; böylece iç yolculuğun nizamı ile varlığın nizamı aynı nizamda birleşir.