Kur'ân-ı Kerîm'e Bakış: Terzibaba'nın İşârî Te'vîl ve Tefekkür Anlayışı "Kur'ân-ı Kerîm'e Bakış: Terzibaba'nın İşârî Te'vîl ve Tefekkür Anlayışı" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Ayrıntı › Terzibaba'nın Kur'ân'a bakışı, "Kur'ân nedir?" sorusuna verdiği cevapla başlar ve bu cevap, onun tefsir usûlünün temelini oluşturur. Kur'ân, onun için Zât'ın kendi zâtını bütün mertebeleriyle anlattığı eşsiz bir kelâmdır. Bu kelâm, Ahadiyyet mertebesinden başlayarak şehâdet âlemine kadar mertebe mertebe iner; Ümmü'l-Kitap'tan Furkan'a, Kitab-ı Mübîn'e, İmam-ı Mübîn'e; Allahça'dan Hakça'ya, Rabça'ya, Arapça'ya uzanır. Bu mertebeler silsilesi, Kur'ân'ın sadece emir ve yasaklardan ibaret olmadığını, bütün insanlık tarihini ve kıyamet sonrasını da kapsayan ilahî bir bilgi manzumesi olduğunu gösterir. Kelâmın Zât'a nispeti, "Kur'ân hâlik midir, mahlûk mudur?" tartışmasına da bir açıklık getirir: Kur'ân, Allah kelâmı olması hasebiyle Zât'a bağlı ve Zât'ın aynı olduğu için 'hâlik'tir; sûreti, kağıdı, cildi itibarıyla ise 'mahlûk'tur. Bu yaklaşım, iki kutuplu meseleleri reddetmek yerine, her iki tarafı da kendi mertebesine oturtan bir anlayışı yansıtır.

Terzibaba'nın tefsir usûlünün merkezinde, Kur'ân ile insan arasındaki "ikiz kardeş" ilişkisi yatar. İnsan, bütün mertebeleri kendinde cem eden bir varlık olarak Kur'ân'ın tam muhatabıdır. Bu sebeple tefsirin nihai gayesi, kişinin Kur'ân-ı sâmit'i (sessiz Kur'ân'ı) açıp yaşayan bir Kur'ân-ı nâtık (konuşan Kur'ân) olmasıdır. Bu süreçte, âyetler sadece geçmişin haberleri değil, okuyucunun kendi hayatına inen birer hitaptır. Terzibaba, kıssalardaki "iz" (hani, o zaman) edatının okuyucuyu o ânın içine taşıması gerektiğini vurgular; böylece kıssa, geçmişin haberi olmaktan çıkıp okuyanın kendi hayat hikâyesi hâline gelir. İşârî tefsir, o hikâyeyi okuyanın kendi üzerinde tanımasıdır. Bu usûl, harf, nokta ve sayı ilmini (ilm-i hurûf) de bir mertebe göstericisi olarak kullanır; ancak bu araçlar hüküm üretmez, sadece mertebeler nizamını hatırlatır. Terzibaba, bu tür tahlillerin "indî" (şahsî) olduğunu ve şer'î bir iddia taşımadığını, genele bağlayıcı sayılamayacağını açıkça belirtir. Onun tefsir yolu, işârî tefsir geleneğinin çağdaş bir halkası olup, bâtınî mânânın zâhirî mânâyı iptal etmemesi, şer'î bir esasa aykırı düşmemesi ve mânânın "tek murad budur" iddiasıyla dayatılmaması gibi şartları açıkça ilkeleştirir. Bu yolun özgünlüğü, nazariyeden çok terbiye usûlünde kendini gösterir; İbnü'l-Arabî mektebinin varlık mertebeleri tasavvurunu, âyet âyet uygulanan, ders sırasına bağlanmış ve kırk seyirlik bir ders silsilesine dönüştürmesiyle Kur'ân'ı yaşamın içine almıştır.