Kutub kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?
Kutub kelimesi lügatte 'değirmenin mili, eksen demiri, eksen, gökyüzünün kuzey yarımküresindeki yıldız, bir topluluğun yöneticisi' gibi anlamlara gelirken, tasavvufta bu anlamlardan farklı olarak 'zamanın manevî mihveri olan velîye' verilen isimdir. Tasavvufta mutlak olarak kutub denildiğinde, veliler zümresinin en üstünü, başkanı, en büyük veli, insân-ı kâmil ve Hakikat-i Muhammediyye'nin yansıması anlaşılır¹·². Her zamanda yeryüzünde sadece bir kutub bulunur ve bu makam, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağını teşkil eder. Kutub, aynı zamanda 'gavs-ı a'zam' ve 'kutbu'l-aktâb' isimleriyle de bilinir ve Hak Teâlâ'nın kâinatı vasıtalı olarak idare etmesinde en üst halkayı oluşturur.
Detaylı cevap
Kutub, tasavvuf düşüncesinin hassas mevzularından biridir ve işlevi, Hak Teâlâ'nın kâinatı doğrudan değil, vasıtalı olarak idare etmesinde en üst halka olmasıdır. Kutub'un nazarı altında âlemin manevî nizamı devam eder; o yokken kâinatın esmâî tecellîsi düzensizleşir. Bu sebeple her zamanda bir kutub bulunması gerektiği ve bir kutub vefat ettiğinde Hak'ın hemen yerine bir başkasını ikame ettiği, yerin hiç boş kalmadığı belirtilir. Kutub'un sıfatları arasında cem'-i camî' makâmı (bütün esmâî mertebeleri cami olması), Hakîkat-i Muhammediyye'nin yansıması (Hz. Peygamber'in mânevî vârisi olarak) ve tasarruf-i tâm (Hak'ın izniyle kâinatta bilfiil tasarruf yetkisi) yer alır. Ayrıca kutub'un kim olduğu mahremiyyet gereği gizlidir; kendisi bile bu makamını bilmeyebilir, ancak Hak ona gerekli olanı verir. Tasavvufta insân-ı kâmil kavramı ile günlük hayatta kullanılan olgun insan anlamındaki kavram birbirinden ayrıdır; insân-ı kâmil, Bâyezîd-i Bistâmî'nin "El-kâmilü't-tâm" tanımından sonra İbnü'l-Arabî ve Abdülkerîm el-Cîlî tarafından farklı bir noktaya taşınmıştır³. Kutbu'l-aktâb ise gavs hazretlerinin birinci yardımcısı olarak dünyada olacak her şeyi kaydeden ve alemde faaliyete geçiren kişi olarak tanımlanır⁴. Kutbu'l-irşad ise ilmi hareketleri kontrol eder ve insanları irşad eder⁴.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3) · s.174“--------- “ Sözlükte kutb kelimesi (çoğulu aktâb) değirmenin mili, eksen demiri, eksen: gökyüzünün kuzey yarımküresinde bulunan yıldız, bir topluluğun yöneticis”Oku
- 2Terzi Baba (Cilt 2) · s.185“Buradaki açıklamada kutub ve gavs birlikte ele alınarak şu şekide izah edilmiştir. ------------------- “ Sözlükte kutb kelimesi (çoğulu aktâb) değirmenin mili, ”Oku
- 3Aşk ve İrfân Yolunda · s.172“Tasavvuf dilindeki insân-ı kâmil kavramı ile günlük hayatta kullanılan olgun insan anlamındaki insan-ı kâmil kavramı birbirinden ayrı kavramlardır. Bu kavram ta”Oku
- 4Sohbet Arası Sohbetler CD 21 · s.104“Kutbul aktab, kutup, kutup yıldızı derler, işte gavs hazretlerinin birinci yardımcısı kutup, kutbul aktab, katip yani bütün öyle derler dünyada olacak ne varsa ”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.