Lokmâniyye Fassı'nın sâlik için pratik yansıması nedir?

Lokmâniyye Fassı'nın sâlik üzerindeki pratik yansıması, sülûkun farklı aşamalarında kendini gösterir. Sâlik, nefs mertebelerinde ilerledikçe, özellikle Nefs-i Mülhime mertebesinde ilhamın ilk kez açılmaya başladığı bir sürece girer (Nefs-i Mülhime). Bu süreçte sâlik, kendi dar aklının ötesinde bir kaynaktan bilgi almaya başlar. Ancak bu aşamada dikkatli olunması gerekir; zira sâlik, mârifet ve keşf sandığı şeyleri kendi hayalinin yansıması olarak yaşayabilir, bu da "mütehayyile hevâsı" olarak adlandırılan tehlikeli bir durumdur³. Bu, sâlikin seyrinde hevâsına kulluk etmesi ve Hakk'a değil, kendi ilah tasavvuruna yönelmesi anlamına gelir.

Sâlikin bu tehlikeleri aşarak ilerlemesi, gönlünü ilâhî tecellîlere açmasıyla mümkündür. Muhakkik sûfîler, Hakk'ın zâtına yönelmek için Hak ile kul arasındaki perdelerin ortadan kaldırılması gerektiğini belirtirler. İnsanın gönlü ilâhî tecellîlerin yansıdığı parlak bir aynaya benzetilir ve bu aynanın mâsivâ tozlarından temizlenmesi şart koşulur². Bu temizlenme, sâlikin Hakîkat-i Muhammedi'den yansıyan ışığı almasıyla da ilişkilidir⁴.

Sâlikin bu yolculuğunda, Uluhiyet mertebesinden (Allah esmâsından) alınan ilim, Mürşid-i Kâmilin gönül aynası veya Rabb-i Hass aynasına Veli ve Mü'min esmaları aracılığıyla yansır ve Nefs-i Küll mertebesinden sohbetler ile sâliklere içirilir⁵·⁶·⁷·⁸·⁹·¹⁰. Bu yansıma ile sâlikte ilmi açılımlar olur ve bu açılımlar çalışmalarıyla bütünleşir. Nihayetinde sâlik, kendi bedeninin yoğunluğunun inceliğe dönüşmesiyle bir ayna gibi parlak hale gelir ve muhataplarının hallerinin kendisine yansıdığı, kendisi renksiz ve sade olup, kendisine yansıyan suretlerden uzak bir hale ulaşır. Bu makam, vahdet-i vücud meselesinin hakikatinin açığa çıkması ve sâlikin kalbine zâtî tecellînin vuku bulması halidir¹¹. Bu, mükâşefe-i sırrın en üst düzeydeki tezahürlerinden biridir.