Makâm'ın önündeki başlıca engel nedir?

Makâm, sâlikin sülûkta ulaştığı istikrarlı manevî mertebedir ve hâlden farklı olarak süreklilik arz eder. Bu makâmlara ulaşmanın önündeki engeller çeşitlilik gösterir. En temel engel, ruhun ilerlemesini durduran "hâcip" yani perde ve kapıcı olarak nitelendirilen unsurlardır. Bu hâciplerin en etkilisi vehîm kuvvetidir. Sâlikin, insân-ı kâmili gördüğünde "acaba o mudur, değil midir?" veya "hastamı tedaviye muktedir midir, değil midir?" gibi şüphe ve zanlar telkin eden vehim, hayâl ve düşünce kuvvetlerini geride bırakması gerekir¹.

Diğer önemli engeller arasında nefsanî hayâ yer alır. Bu tür hayâ, nefsin kibir sıfatından kaynaklanır ve kişinin tevazu göstermekten, eski elbiseyle gezmekten veya fakirler meclisinde bulunmaktan utanması gibi durumlarla kendini gösterir. Bu hayâ kınanmıştır ve şeriata, dolayısıyla imana engeldir³. Bunun aksine, kaynağı ruh olan hakkânî hayâ ise makbuldür ve fıska engeldir.

Ayrıca, yiyecek hırsı ve zevk düşkünlüğü (semâ hırsı) da aklın gerçek durumu anlamasına engel olur². Geleceğe ve geçmişe ait engeller (sedd-i piş ve sedd-i pes) de kalp gözünün açılmasına ve gayb levhinin okunmasına mani olabilir⁴. Genel tasavvufî perspektifte ise, makâmların önündeki en büyük engel nefstir. Nefsin aşılması, Hakk'a vâsıl olmanın temel şartıdır. Nefsin farklı mertebelerdeki tezahürleri olan gaflet, cehâlet, ucb ve riyâ gibi durumlar da sülûk yolunda aşılması gereken engellerdir. İyiliklere sürekli engel olan, saldırgan ve şüpheci olmak da makâma ulaşmayı zorlaştıran vasıflardandır⁵.