Meryem 56-57 ayetinin irfânî yorumu nedir?

Meryem Sûresi'nin 56. ve 57. âyetlerinde, "vezkur fiyl kitabi idriyse innehü kane sıddıykan nebiyyen" (Ey Muhammed! Kitap'ta İdris'e dair söylediklerimizi de an; çünkü o dosdoğru bir peygamberdi) ve "ve refa’nahü mekanen aliyyen" (Onu yüce bir yere yükselttik) ifadeleri yer alır¹·². Bu âyetler, Hz. İdris'in peygamberlik ve sıddîkiyet vasıflarını ve mânevî yükselişini vurgular. İrfânî yorumda, bu yükseliş, sâlikin Hak yolunda kat ettiği mertebeleri ve ulaştığı kemâlâtı temsil eder.

Tasavvufî sülûkta, sâlikin kalbini Hak'ın gözetimi altında tutması anlamına gelen murâkabe, bu yükselişin temelini oluşturur. Murâkabe-i kalb mertebesinde sâlik, kalbinden geçen düşünce ve hâllerin Hak'la mı, yoksa nefsle mi ilgili olduğunu sürekli test eder. Hz. İdris'in "sıddîk" vasfı, bu murâkabe hâlinin bir neticesi olarak, sâlikin niyetini Hak'tan başkasına yöneltmekten kaçınması, yani riyâdan uzak durmasıyla ilişkilendirilir. Riyâ, ibâdetin hakîkatini bozan ve niyetin Hak yerine halka yönelmesine sebep olan bir kalb hastalığıdır. Hz. İdris'in yüce bir yere yükseltilmesi, sâlikin riyâdan arınarak ihlâsa ulaşması ve samediyyetin idrâkine doğru ilerlemesiyle, yani Hak'ın hiçbir şeye muhtaç olmaması ve her şeyin O'na muhtaç olması bilincinin tahkîkiyle gerçekleşen mânevî bir yükseliş olarak anlaşılır. Bu yükseliş, sâlikin nefsinin oyunlarını fark etmesi ve Hak ile kurduğu sahte ittifakları çözmesi olan murâkabe-i nefs mertebesini de içerir.