Mîzân kavramı neye işaret eder?

Mîzân kavramı tasavvufta dört ana kademede ele alınır. Birinci kademe, akâidî mîzândır; âhirette amellerin tartılması, iyiliklerin ve kötülüklerin dengelenmesi. Bu, somut bir tartı olup, Enbiyâ Sûresi'nin 47. âyetindeki "biz kıyamet günü adâlet terazilerini koyarız" ifadesinden köken alır. Kelâm sözlüğünde ise haşr, mahşer, hesap ve sırât gibi âhiret sınamaları arasında kritik bir yer tutar².

İkinci kademe, ahlâkî mîzândır; kişinin nefsini muhâsebeye çekmesi, Haşr Sûresi'nin 18. âyetindeki "her nefs yarın için ne hazırladığına baksın" emrinin yaşanmasıdır. Bu, sâlikin günlük muhâsebe pratiğinin temelini oluşturur.

Üçüncü kademe, vücudî mîzândır; Rahmân Sûresi'nin 7-9. âyetlerindeki "göğü yükseltti ve mîzânı koydu... mîzânda taşkınlık etmeyin, mîzânı düşürmeyin" beyânı, kâinatın bizzat bir denge üzerinde kurulu olduğunu gösterir. Her zerre, Hakk'ın 'el-Adl' isminin tecellîsiyle yerli yerinde durur; mîzân, varlığın kendisidir. Bu mîzân, Ulûhiyet mertebesinden Ef’âl mertebesine inişteki dengeyi ifade eder³.

Dördüncü kademe, mârifet mîzânıdır; sâlikin kalbinin Hak ile perdesizleştiğinde, her hâlin ve her zuhûrun Hakk'ın bir 'tartı' tecellîsi olduğunu görmesidir. Bu âlem-i şehâdette mîzân, şeriat hükmüdür. Şeriat dairesinde hareket etmek, ruhun ve nefsin hakkını vererek aşırılık ve eksiklikten kurtulup itidal dairesinde muamele etmeyi sağlar¹. İnsân-ı kâmil, ilâhî ahlâk ile ahlâklanarak kullar arasında ilâhî bir mîzân olur⁴. Mîzânın dili, orta yol ve itidaldir; terazinin dili ortada durunca eşya ile dirhem dengeye gelir ve iki tarafın hakkı birbirine geçmez⁵.