Mülk kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Necdet Ardıç, Mülk Sûresi'nin ilk âyetini ("Mülk elinde olan O mübârek'tir. Ve O, herşeye kaadirdir.") şerh ederken, mülk kavramını geniş bir perspektiften ele alır. Bu şerhe göre mülk, tasavvufî sülûkun farklı mertebelerinde şu şekilde işlenir:

1. İlme'l-yakîn Mertebesi (Zâhirî İdrak): İlk olarak, mülk kavramı zâhirî yönüyle ele alınır. Bu mertebede, Cenâb-ı Hakk'ın bütün kâinat üzerindeki mutlak hükümranlığı ve her şeye kadir olduğu bilgisi akıl yoluyla idrak edilir. İnsan, kendi bedeninin ilâhî bir tecellî olduğunu ve madde mertebesindeki mükemmelliğini bu aşamada anlar. Bedenin işleyişindeki mükemmellik, ancak bir arıza veya hastalık durumunda fark edilen bir kıymettir. Bu, sâlikin fiziksel varlığının dahi ilâhî bir lütuf olduğunu bilmesidir.

2. Ayne'l-yakîn Mertebesi (Bâtınî İdrak ve Hâl): Mülk kavramının bâtınî yönü, Cenâb-ı Hakk'ın insandaki zâtî tecellîsi, yani rûhâniyeti ve vahdâniyetidir. Bu mertebede sâlik, kendi varlığının sadece fiziksel bir bedenden ibaret olmadığını, aynı zamanda ilâhî bir rûhâniyet taşıdığını idrak etmeye başlar. "Ve nefahtü fihî min rûhi" (Hicr 15/29) hükmünce, Hakk'ın kendi hakîkatinden insana azar miktarlarda dağıttığı sıfat-ı sübûtiyyenin (Hayat, İlim, İrâde, Kudret, Kelâm, Sem'i, Basar) kendisinde zuhur ettiğini müşâhede eder. Bu müşâhede, sâlikin kendisini "en geniş zuhur mahalli" olarak görmesini sağlar. Bu aşamada, Kur'ân-ı Kerîm'in hem âfâkî (kâinatı anlatan) hem de enfüsî (insanı anlatan) yönünü kavramasıyla, "Ey insan, senin elindeki mülkün o kadar değerlidir ki, bu kıymetini bil!" hitabını kendi iç dünyasında hisseder.

3. Hakke'l-yakîn Mertebesi (Tahakkuk ve Vahdâniyet): En üst mertebede, sâlik mülk kavramının tam tahakkukuna ulaşır. Bu, kişinin kendisini ayrı bir bağımsız varlık zannetme düşüncesinden kurtulduğu ve Hakk'a döndüğü, hatta "O olduğu" andır. Başından beri O olduğu hâlde farkında olmadığı bu hakîkat, idrak edildiğinde "O'na dönüş" hükmü gerçekleşir. Bu mertebede, kesif olan mülk âlemi, tecellî-i İlâhiyyenin madde mertebesindeki en kemalli zuhur hâli olarak görülür. Bundan sonraki zuhur âlemi ise hem lâtif hem de kesif olan İnsan-ı Kâmil âlemidir. Sâlik, fiziksel olarak insan elinden işlenmiş gözüken her şeyin aslında Hakk'ın eli olduğunu anlar. Kendi mertebesinde ve mülkü nispetinde birçok şeye kadir olduğunu fark eder. Bu, şükrün sonu olan "Cenâb-ı Hakk'ın bizi bir birim olarak var ettiğini ve o birimin de bizde zuhura gelişinin kendisinden başka bir şey olmadığını idrak etmek" hâlidir. Bu idrak, kişinin gaybının uyanmasına, kulağının duymasına ve aklının çalışmaya başlamasına sebep olur, böylece Rabb'ının hakîkatini idrak etmesi mümkün hâle gelir.