Mümtehine kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Mümtehine Sûresi, tasavvufî sülûk açısından nefsin çeşitli mertebelerdeki imtihanlarını ve bu imtihanlar neticesinde ulaştığı makamları ele alır. Kaynakta belirtildiği gibi, sûrenin fâsıla harfleri olan "د (Dal)", "ر (Rı)", "ل (Lam)", "م (Mim)" ve "ن (Nun)" harfleri, farklı ilahî mertebelerden gelen imtihanlara işaret eder.

• Dal (د) harfi "1" adettir: "İmtihanın Ahadiyet mertebesinin delili ilahiyyesi olmasıdır." Bu, sâlikin mutlak birliğe, yani Ahadiyet mertebesine yönelik imtihanını ifade eder. Bu mertebede sâlik, her şeyin Allah'tan geldiğini ve O'na döndüğünü idrak etme yolunda sınanır.
• Rı (ر) harfi "3" adettir: "İlm’el Yakîn, Ayn’el Yakîn, Hakk’el Yakîn olarak rububiyet mertebesinden gelen imtihanıdır." Bu üç yakîn mertebesi, sâlikin bir hakikati önce bilgi düzeyinde (ilmelyakîn), sonra müşahede düzeyinde (aynelyakîn) ve nihayet o hakikatle bütünleşerek (hakkelyakîn) deneyimlemesi sürecini anlatır [Master Cevap: K2-T9]. Rububiyet mertebesi, Allah'ın terbiye ediciliği ve her şeyi tedbir ediciliği ile ilgili imtihanları içerir.
• Lam (ل) harfi "1" adettir: "Uluhiyet mertebesi ile gelen imtihandır." Uluhiyet, Allah'ın ilahlık ve kulluk ilişkisi bağlamındaki imtihanlarını ifade eder. Sâlikin kulluğunu idrak etmesi ve Allah'ın mutlak ilahlığını kabul etmesi bu mertebede sınanır.
• Mim (م) harfi "4" adettir: "Hakikati Muhammediyeden şeriat, tarikat, hakikat ve marifet mertebelerinden gelen imtihanıdır." Bu, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) örnekliğinde şeriatın zahiri hükümlerinden başlayarak, tarikatın manevi disiplinlerine, hakikatin derin idraklerine ve marifetin ilahî sırlarına ulaşma yolundaki imtihanları kapsar.
• Nun (ن) harfi "4" adettir: "Nûr-u Muhammediyeden şeriat, tarikat, hakikat ve marifet mertebelerinden gelen imtihanıdır." Mim harfiyle benzer şekilde, Nûr-u Muhammediye'nin rehberliğinde bu dört mertebede yaşanan imtihanları ifade eder.

Sûrenin temel konusu olan "imtihan", özellikle nefsin halleriyle ilişkilendirilir. "Nefs, bir kere hakikati tanıyıp onun yurduna girdikten sonra, onu tekrar nefsânîlik, hevâ ve gaflet ile 'evlendirmek' (barıştırmak, uzlaştırmak) büyük bir hatadır. Bu, 'irtica' (geri dönüş) yasağıdır. Nefs ile küfür arasındaki nikâh, artık bâtıl olmuştur". Bu ifade, sâlikin nefsini küfür ve gaflet hallerinden ayırarak iman ve hakikatle birleştirmesi gerektiğini vurgular. Bu ayrışma, "mehirlerini kendilerine verin" ifadesiyle sembolize edilen, nefsin küfür halindeyken elde ettiği dünyevî ve nefsanî "kazançlardan" (gurur, kibir, mal, şöhret, kötü alışkanlıklar) arınması (tecrîd) ile gerçekleşir. Bu arınmadan sonra nefs, "hakikat" ile yeni bir "nikâh" kurabilir ki bu, "nefs-i mutmainne" makamıdır.

İbrahim (a.s.)'ın hayatı, bu imtihan ve mutmainne makamına ulaşma sürecinde güzel bir örnek teşkil eder. "Mutmainnelik yani müşahedeli yaşantı" olarak açıklanan bu makam, nefsin "Fenâ" mertebelerinden sonra gelen "Bekâ" halinde, tüm parçalarının Hak'ın emri altında birleşmesi ve uyum içine girmesiyle elde edilen içsel barıştır (selâm). Bu, nefsin artık düşman değil, Allah'ın emrine amade bir dost haline geldiği bir haldir.