Murâkabe hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Murâkabe, tasavvuf disiplininin en temel iç pratiği olup, kulun her an Allah'ın kendisini gördüğü bilinciyle nefsini kontrol etmesidir². Lugat anlamı "gözetme, dikkatle bakma, kontrol"dür³. Bu hâlin başlaması, sâlikin kendi kalbini Hakk'ın gözetimi altında tutması ve her ânını Hakk ile ilişkilendirme idrâkine varmasıyla zuhûr eder. Hadîs-i şerîfteki "ihsân, Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen; sen O'nu görmesen de O seni görür" (Cibrîl hadîsi) bu kavramın menşeidir ve murâkabe ihsânın amelî karşılığıdır. Murâkabenin başlangıcı, Allah'ın insanlara olan yakınlığının kalp tarafından bilinmesidir⁴.

Murâkabe hâlinin yerleşmesi, sâlikin kalbini mâsivâdan (Allah'tan başka her şeyden) arındırması ve kendi kalbine yönelerek Hakk'ın tecellîlerini beklemesiyle mümkündür¹. Şemseddin-i Sivâsî'nin buyurduğu gibi: "Sür çıkar ağyârı dilden tâ tecellî ede Hak / Pâdişâh konmaz sarâya hâne ma'mûr olmadan"¹. Kalp mâsivâdan hâlî olunca, Hakk'ın çeşitli tecellîleri vârid olur¹. Bu yerleşme süreci, tasavvufî hâllerin genel yerleşme merhaleleriyle benzerlik gösterir: bârika (hâlin şimşek gibi parıltısı), lemeât (sürekli olmayan parlamalar) ve telvîn'den temkîn'e geçiş (hâlin sâbitleşmesi). Murâkabe, sâlikin nefs mertebelerini aşmasına bağlıdır; özellikle nefs-i mutmainne ve sonrasında mârifet, kerâmet ve keşf gibi hâllerin zuhûru murâkabe ile derinleşir. Sâlikin sürekli murâkabe hâlinde olması, adli ve hâkimi görmesine vesile olur⁵.