Müşâhede kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Müşâhede, tasavvuf sülûkunun ileri mertebelerinden biri olup, mârifetin somut bir tezâhürü ve fenânın eşiğidir. Bu hâl, üç yakîn mertebesiyle ilişkilidir: İlme'l-yakîn (bilgi seviyesindeki yakîn), Ayne'l-yakîn (gözle gören seviyedeki yakîn) ve Hakk'el-yakîn (yaşayarak idrâk eden yakîn). Müşâhede, Ayne'l-yakîn mertebesiyle bağlantılıdır; sâlik bu mertebede kalp gözüyle Hakk'ı görür. Müşâhedenin farklı türleri vardır: Müşâhede-i fiil, sâlikin bütün fiillerin Hakk'tan zuhûr ettiğini görmesidir ('lâ fâile illâllâh'). Müşâhede-i sıfât, Hakk'ın sıfatlarının kendisinde ve kâinatta tezâhürlerini görmesidir. En derin müşâhede olan Müşâhede-i zât ise, Hakk'ın zâtının kendi mahalliyetinde tezâhürünü görmektir ki bu, fenâ-yı zâta yakındır. Müşâhedenin alâmetleri arasında eşyânın saydam görünmesi, yani sâlikin eşyânın ardındaki Hakk'ın tecellîsini görmesi ve olayların rastlantı değil, Hakk'ın bir hareketinin parçası olarak mânâlı gelmesi yer alır. Bu farklı müşâhede hâlleri, kesreti müşâhede edenlerin "halk"ı görmesi ile taayyünat-ı kesirede tecelli olan vücûd-i ahadîyi müşâhede edenlerin "Hakk"ı görmesi arasındaki farkı ortaya koyar². Mücâhede, müşâhedenin kapılarını açan bir anahtar olarak görülür; "el-mücâhede teftah ebvâbe'l-müşâhede".