Müşâhede nasıl gerçekleşir?

Müşâhede, sülûkun ileri mertebelerinden olup, mârifetin somut bir tezâhürü ve fenânın eşiğidir. Bu hâl, üç yakîn mertebesinden ikincisi olan 'ayne'l-yakîn' ile ilişkilidir. İlme'l-yakîn bilgi seviyesindeki yakîn iken, müşâhede gözle gören seviyedeki yakîndir. Müşâhede, sâlikin kalbinde gerçekleşen bir görme hâlidir ve ruh gözüyle vuku bulur¹. Ancak sâlik, bu hakikati idrak edemeyip, müşâhedeyi beden gözüyle gerçekleştiğini zannedebilir¹.

Müşâhedenin gerçekleşmesi, mücâhede ile yakından ilişkilidir. Tasavvufî disiplinin omurgası olan mücâhede, nefisle yapılan büyük cihâddır. Bu mücâhede, fizikî riyazatlardan (az yeme, az uyuma, az konuşma) ahlâkî mücâdeleye (kibir, hased gibi kötü huylarla mücadele) ve kalbî mücâdeleye (kalbi mâsivâdan temizleme) kadar uzanır. Klasik tâbirle "el-mücâhede teftah ebvâbe'l-müşâhede" yani mücâhede, müşâhedenin kapılarını açar.

Müşâhede, kişinin hem âfâkta (dış dünyada) hem de enfüste (iç dünyada) "Allahu Ekber"i tam anlamıyla teklemesi ve birlemesiyle, yani tevhid ile gerçekleşir³·⁴. Bu, varlıkların hüviyeti hakkındaki müşâhede ışığının kısmî olarak açığa çıkmasıyla, mecazi ve taklitî imanın gerçek imana dönüşmesini sağlar². Erkek, vuslat hâlinde Hakk'ı kadında müşâhede ettiğinde, bu müşâhede edilgende olur; çünkü kadın edilgenlik yeridir⁵. Erkek, Hakk'ı kendi nefsinde müşâhede ettiğinde ise, bu müşâhede edende gerçekleşir⁵. Bu durum, Hakk'ın tecellîsiz olarak emir vermesi yerine, minnet yoluyla gerçekleştiğinde müşâhedenin de minnet yoluyla vuku bulduğunu gösterir⁶.