Mûseviyet mertebesi ne anlama gelir?

Mûseviyet mertebesi, tasavvufî seyr-i sülûkta "yüce hikmet"in tecelli ettiği bir makamdır ve Hz. Mûsâ'nın peygamberler arasındaki üstün mertebesine atfedilir³. Bu mertebe, tevhidin beş mertebesinden biri olarak kabul edilir ve özellikle tenzih anlayışıyla öne çıkar¹. Tenzih, Allah'ı zaman ve mekânın ötesinde, noksan sıfatlardan münezzeh olarak düşünmek demektir. Şeriatın zahiri hükümleri ve fiiller âlemi, Mûseviyet itikadı esası üzerinedir; dolayısıyla şeriatta olan bir kimse, Allah'ın zaman ve mekânın ötesinde olduğunu ifade eder ki bu, tenzih anlayışının bir yansımasıdır⁴.

Mûseviyet mertebesinde sâlik, Allah'ın sesini duyma mertebesindedir ("Kelîmullah" vasfı) ancak O'nu beşer aklıyla teşbih yönünden görme talebi reddedilir ("Beni göremezsin")⁵. Bu durum, Allah'ı kendinden ayrı tutma halini ifade eder ve manâ âlemine geçişte bir aracı (Hz. Mûsâ) bulunmasıyla karakterizedir⁶. Namazdaki rükû hali, Mûseviyet mertebesini sembolize eder; bu durumda sâlik, Hz. Mûsâ ümmeti olma halini yaşar⁷. Ayrıca, esmâ mertebesi ve rububiyetle ilgili hakikatlerin zuhura çıkması da Mûseviyet mertebesinde gerçekleşir⁸. Bu mertebe, İseviyet mertebesindeki teşbih anlayışının aksine, ağırlıklı olarak tenzihi barındırır ve Muhammediyet mertebesi ise tenzih ile teşbihi birleştirerek kemalatı temsil eder².