Mutlak Varlık'ın kendini bir "gayr" aynasında seyretme murâdı a'yân-ı sâbite, kuvve-i şâika, cüz'î irade ve kaderin sebebi ise; kemâle eren a'yânlar artık aynadarlık yapamadıkları için mi bekābillâha erip takdir-i zamanını doldururlar? Kemâle eren ayna reflekstan düşer mi?

Premisiniz — bütün bu tertibin gâyesinin, Mutlak'ın kendini bir ayna hükmünde temâşâ murâdı oluşu — tamamen doğrudur ve kitabın kendi dilidir. İki yerde açıkça geçer:

"Bu âlemleri gizli hazine idim, kendimde olan güzellikleri ortaya çıkarmak için sevdim…"

ve daha sarîhi:

"Âlemleri ayna yaptı, aynada kendini seyr ediyor. Zât'ını da insan aynasında seyir ediyor. İşte insan, beşer dediğimiz varlık, onun için muhterem, muhteşem ve çok yüce bir varlıktır."

Buraya kadar mutabıkız. Fakat bu premisten çıkarılan netice, tam da bu cümle sebebiyle ters dönüyor — ve mesele burada düğümlenir.

"Kemâle eren ayna artık aynadarlık yapamaz" — hakikatte tam aksidir.

Zât, kendini insan aynasında seyrediyor. O halde kemâle eren, yani insân-ı kâmil, aynadarlıktan azledilen değil, aynadarlığın zirvesine çıkandır. Çünkü kemâlden evvel ayna paslı/örtülüdür — üzerinde "ben müstakil bir beşerim, bir gayrım" vehminin jengârı vardır; akis bulanıktır. Kemâl ise bu pasın cilâlanmasıdır. Kitaptaki Rûmî–Çînî hikâyesini hatırlayın: sûfîler nakış-boya eklemezler, "pası ve küdûreti def'etmekten başka bir şey" yapmazlar; duvarı cilâlarlar ve akis daha parlak görünür: "Çinlilerin yaptığı resimler o cilâlanmış duvarlara aksedince… burada daha iyi ve parlak görünüyordu."

Demek ki kemâl, aynayı reflekstan düşürmez; aynayı nihayet berraklaştırır. Asıl, tam ve pürüzsüz aynadarlık o zaman başlar. İbn Arabî'nin diliyle kâmil, "insânu'l-ayn"dır — Hakk'ın kendi âlemine baktığı gözün bebeğidir. Aynanın gâyesi odur; emekliliği değil.

Peki kemâlde biten nedir? Aynanın kendisi değil, ondaki "gayr" vehmidir. O "gayr" hiçbir zaman hakîkî bir başkalık değildi; sadece ayn'ın kendini ayrı-müstakil sanan perdesiydi. Kitabın fenâ tarifi budur: "kendine âit bir varlığı kalmaz, iddiası da kalmaz." Yani eriyen şey ayn değil, "gayr olma" iddiasıdır. Bu iddia (pas) kalkınca ayna kırılmaz, saydamlaşır — ve Hak kendini onda kesintisiz seyreder. Geçen konuştuğumuzla birleştirin: sübût ayna idi; fenâ pasını aldı; bakābillâh, o aynanın Hakk'ın seyrine tam saydam hâle gelişidir.

"Takdir-i zamanını doldururlar" kısmı da tashîh ister. Bakāya ermek ile ömrün dolması aynı an değildir. Kitabın tasrîhi: "bakābillâhda kişi tekrar Ef'âl âlemi şartları içine girer, tekrar şeriat hükümlerine tâbi olur." Yani kâmil, bakā ile kesretten silinip müddetini kapatmaz; kesrete hakîkatle geri döner — çoğu zaman ömrünün en verimli, en berrak aynadarlık safhası (irşâd) bakādan sonra başlar. Nitekim Îsâ (a.s.) için "dünyâya geri döndükten sonra bakābillâh olarak gelecek ve ömrünü dünyâda tamamlayıp vefât edecektir" denir — evvelâ bakā, sonra müddetin tamamlanışı; ikisi ayrı hâdisedir.

Ve şu kayıt da düşülmeli: her ayn bakāya ermez. Kitap "Zeyd'in saadetine, Amr'ın şekavetine" diye ayırır. Dolayısıyla "kemâle eren a'yânlar bakā ile zamanını doldurur" hükmü umuma değil, ehl-i velâyete mahsustur.

Küçük bir dikkat daha: saydığınız dört şeyden a'yân-ı sâbiteyi "var edilen mekanizma" saymayalım — o gayr-ı mec'ûldür, zâtla kadîmdir. "Var edilen"; kuvve-i şâika, cüz'î iradenin fiilî işleyişi ve kaderin peyderpey zuhûrudur. Ayna, a'yân'ın zuhûrudur; a'yân ise o aynaya sûreti veren asıldır.

Hulâsa: Gâye tespitiniz tam isabetli — Mutlak, kendini insan aynasında seyretmek murâd etti. Yalnız neticeyi tersine çevirmişsiniz: kemâle eren ayna aynadarlığı bırakmaz, kemâle erdirir; biten, aynanın "gayr" vehmidir; bakā, aynanın saydamlaşıp Hakk'ın seyrine tam mahal oluşudur — ve bu, ömrün kapanışıyla değil, çoğu zaman kesrete hakîkatle dönüşle birliktedir.