Rabb-ı Hâss istidadımızın zirvesi midir; Âlemlerin Rabbi'ne (Rabbü'l-Erbâb) erişmek bizim için muhal midir? Takvâ özden/Rabb-ı Hâss'tan, kötülük beşeriyet cihetinden mi gelir ve istidat hiç genişlemez mi?

Kurulan şema (vücûd-u müsteâr → enfüs/âfâk → Rabb-ı Hâss, beşeriyet, vesvese / âdetullah, olay örgüsü) büyük ölçüde isabetlidir; iki mühim tashîh gerekir.

Tasdik edilen kısımlar. "Rabb-ı Hâss terbiye eder" tespiti kitabın birebir lafzıdır: "mazhar olduğu esmâ-i külliden birisi onun rabb-ı hâssıdır ve onu terbiye eder." Vücûd-u müsteâr hükmü de kitapla örtüşür: "nâmütenâhî olan vücûd-ı vâhid-i Hakk'ın yüzeyinde, vücûdât-ı kesîrenin bi'l-istiklâl ispatı kâbil değildir." "Sistem enfüstekini âfâka çıkarır" hükmü kitabın "a'yân-ı sâbite programı içerisinde, kader hükmü ile peyderpey zuhûra çıkmaktadır" ifadesinin karşılığıdır. Âdetullah/şeriat/mîzanın gerekliliği de yerindedir; kitap emr-i teklîfîyi "bu âlem-i kesîfde her ferdin isti'dâd ve kâbiliyyeti temeyyüz etmek için" diye tarif eder.

Birinci tashîh: "Rabbü'l-Erbâb'a erişmek muhaldir" — kitap tam aksini söyler.

"Bu rabb-ı hâssları tanımak sûretiyle Rabbü'l-Erbâb'a ulaştırılması… kişinin rabb-ı hâsstan Rabbü'l-Erbâb'a, yani esmâ-i ilâhiyyenin hepsini kapsamına alan Allah ismine ulaşması gerekmektedir. Hakk'ı bulmak bu yolla mümkündür."

Ve daha sarîhi: "rabbı yönüyle Rabbü'l-Erbâb'a ulaşması mümkündür. Bakın burası mühimdir." Dahası kitap, tek bir Rabb-ı hâssta kalmayı bir eksiklik sayar: "Eğer… Rabb-ı hâssımız tek olarak hangisidir dersek, o zaman biz yine tek ahlâkta kalmış oluruz… O rabb-ı hâssların hepsinden istifade ederek Rabbü'l-Erbâb'a ulaşmamız mümkün olmaktadır, oradan da sıfatlara ulaşmamız mümkün olmaktadır."

Yani Rabb-ı Hâss zirve değil, kapıdır; zirve sanılırsa yol kapanır. Kitap fenâfillâhı tam da bu geçişle tarif eder: "Rabbından da Rabbü'l-Erbâb'a yolculuğu yapınca… kişi o zaman Hakk'ta fânî olmuş olmaktadır. İşte fenâfillâh mertebesi burasıdır." Muhal olan Zât'ı ihâta etmektir; vusûl muhal değil, matluptur.

İkinci tashîh: Rabb-ı Hâss dâimâ "takvâ tarafı" değildir.

Takvâyı öze/Rabb-ı Hâss'a, kötülüğü beşeriyete vermek eksik kalır. Kitap şöyle der: "Meselâ rabb-ı hâssı Mudill ismi ise, cümle mevâtında onda galiben bu ismin ahkâmı zâhir olur; ve rabb-ı hâssı Hâdî ismi ise… bu ismin ahkâm ve âsârı zuhûr eder." Demek ki Rabb-ı Hâss Hâdî de olabilir, Mudill de. Dolayısıyla mücadele "öz ile beşeriyet arasında" değil, kişinin hangi esmânın kapısından yürüdüğü üzerindedir. Nitekim Şems 91:8'de fücûr da takvâ da aynı nefse ilham edilmiştir; ikisi de "dışarıdan" değildir — bu haliyle "enfüse dışarıdan bir şey girmez" sözü doğrudur, fakat neticesi öz=takvâ / beşer=şer şeklinde çıkmaz.

Buna bağlı incelik: istidat sabittir, nispetler değişir. "İstidat genişlemez" hükmü istidâd-ı gayr-ı mec'ûl için doğrudur. Fakat kitap tecellî nispetlerinin değiştiğini ve mes'ûliyetin tam da orada doğduğunu söyler: "Kahhâr esmâsından 10, Rahmân esmâsından 9 verdi; gaflette olursak Kahhâr 10, 11 diye artışa geçer… gayret edersek Rahmân esmâsı bizde artışa geçer, o arttığı kadar Kahhâr azalır. İşte bizim mes'ûliyetimiz buralarda oluşmaktadır." Kap sabittir; kabın hangi yüzünün parladığı değişir — muallak kader de budur.

"Ben kulumun zannı üzereyim" istişhâdı ve "herkesin Rabbi kendi kimliğince" çıkarımı yerindedir; kitabın rabb-ı hâss tarifi bunu destekler. Yalnız bunu bir kader kilidi değil bir davet olarak okumak gerekir: zan değişebildiği için tecellî de değişir.

Hulâsa: (a) Rabb-ı Hâss zirve değil kapıdır; Rabbü'l-Erbâb'a vusûl muhal değil maksûddur (muhal olan ihâtadır). (b) Rabb-ı Hâss hayrın da şerrin de ismi olabilir; mücadele öz-beşer arasında değil, hangi kapıdan yürüdüğümüzdedir. (c) İstidat sabittir ama tecellî nispetleri değişir ve mes'ûliyet oradadır.