Necdet kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Necdet Ardıç'ın eserinde "Necdet" kavramı, müellifin kendi ismi üzerinden, tasavvufî sülûkun belirli bir mertebesine işaret eder. Bu mertebe, sâlikin "benliğini aşarak" (Kaynak 1) ve "varlığını Hakk'a bağlayarak" (Kaynak 4) ulaştığı bir kemâl hâlidir. Bu hâl, tasavvufî terminolojide "fenâfillâh" ve "bekâbillâh" mertebeleriyle ilişkilendirilebilir.

İlim (İlme'l-yakîn): Sâlik, Necdet isminin taşıdığı anlamı, yani kurtuluş ve yardım gibi kavramları aklen idrak eder. Ancak bu, henüz şahsî bir tecrübe değildir. Kitapta yer alan "Hadi kalksana benliğini aşsana" (Kaynak 1) ifadesi, bu ilmin amelîyata dönüşmesi gerektiğini vurgular. Sâlik, bu çağrıyı işitir ve benliğini aşma gerekliliğini anlar.

Hâl: Sâlik, mürşidinin sohbetlerinde veya zikir meclislerinde (Kaynak 2, "Nusret Efendi ile uzun süre birlikte olabildim sohbetlerinde çok bulundum çok feyizler ve merhaleler aldım") bu benliği aşma hâlinin parıltılarını yaşar. Bu, geçici bir cezbe hâli olabilir; bir anlık Hakk'la hemhâl olma duygusu yaşanır, ancak henüz sabit değildir. "Ruh alemim çok yerinde idi" (Kaynak 6) ifadesi, bu tür hâllerin yaşandığına işaret eder.

Makam (Ayne'l-yakîn): Hâllerin tekrarı ve sâlikin istikrarlı amelleri (namaz, zikir, murâkabe) neticesinde bu benliği aşma durumu bir makama dönüşür. "Varlığını Hakk'a bağla" (Kaynak 4) şiiri, bu makamın nasıl tahakkuk edeceğini detaylı bir şekilde anlatır. Sâlik, nefsini zorlayarak, dünyadan bezerek ve Hakk'a yakınlaşarak bu makama erişir. Bu mertebede sâlik, "ALLAH'la dolu Necdet'im var benim" (Kaynak 4) ifadesinde belirtildiği gibi, benliğinde Hakk'ın varlığını hisseder ve bu hâl onda sabitlenir. Bu, "esfel-i sâfilîn"den (Kaynak 3, 5) kurtulup kemâle doğru ilerleme sürecidir.

Tahakkuk (Hakke'l-yakîn): En üst mertebede, sâlik "Necdet" kavramının temsil ettiği kemâlâtı bizzat yaşar ve o hâl ile tahakkuk eder. Bu, Hakk'la dolu bir benliğin tam anlamıyla tezahür ettiği makamdır. "Mevlânın övdüğünü bulmuşşan, Tacı Kerramnayı takmışsan, Gözlerinin içine bakmışsan, İnsanla hayat ne güzeldir ne güzel. Hayallerinden geçtin ise, Alemi ukbaya geçtin ise, Necdeti bir yerde buldun ise, ALLAH'da hayat ne güzeldir ne güzel" (Kaynak 5) dizeleri, bu tahakkuk hâlini ve Hakk'la bir olma tecrübesini açıkça ifade eder. Bu mertebede sâlik, Hakk'ın tecellîlerini her yerde görür, gafletten tamamen uzaklaşır ve vuslata erer (Kaynak 3, 4). "Meyyid olup gasilde, Rasulle dolu bir zamanın olsun" (Kaynak 1) ifadesi, nefsanî arzuların ölümüyle, yani fenâ hâliyle, Hakk'a ve Resûl'e tam bir teslimiyetin ve dolayısıyla "Necdet" makamının elde edileceğine işaret eder.