Neml Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfanî dersler, varlığa bakış açısını temelden değiştirmeyi hedefler. Kitap, "Bütün varlıkta Hakk’ın zuhurunu gördükten sonra onlara yapacağımız muamele de başka türlü olacaktır" diyerek bu dönüşümün başlangıcını işaret eder. Bu, bir mârifet dersidir; zira sâlik, her şeyin Hakk'ın birer âyeti olduğunu müşâhede etmeye başlar.

Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, her eyleminde ve her karşılaşmasında, karşısındaki varlığın da kendisi gibi Hakk'ın bir âyeti olduğunu niyet eder. Bu, "kendi hakkımızı da gözetmek zorundayız. Çünkü biz de aynı Âyetlerden bir Âyetiz" ifadesiyle vurgulanan bir dengeyi kurma niyetidir. Bu niyet, nefsanî arzuların önüne geçerek, her muamelede Hakk'ın rızasını gözetmeyi amaçlar.

Fiil ekseninde işleyiş: İrfanî dersler, sâlikin fiillerine yansır. Başlangıçta nefsi tanımak ve fedakârlık alışkanlığı kazanmak için "kendi nefsimizden fedakârlık yapmamız lâzımdır". Ancak bu, bir süre sonra yerini hâlin gerektirdiği bir davranış biçimine bırakır. "Ne kendimizi küçük düşürecek kadar karşıdan gelen hakaretlere boyun eğeceğiz, ne de karşı tarafa bir hakarette bulunacağız. Neyse hakkımız, onu o kadarını kullanacağız". Bu, sâlikin edeb makâmında hareket etmesini, ne aşırıya kaçmasını ne de eksik kalmasını ifade eder.

Hâl ekseninde işleyiş: Sâlik, "bütün âlemlerin Kûr’ân’ın tafsil olarak açılmış halidir" idrakiyle yaşar. Bu hâl, her an Hakk'ın tecellilerini görme ve her olayda "Heze min fadli rabbî" (Bu Rabb'imin fazlındandır) diyebilme yeteneğini geliştirir. Zorluklar ve güzellikler karşısında kişileri değil, Hakk'ın lütfunu görme hâli, sâlikin kalbinde rızâ makâmını pekiştirir.

Mârifet ekseninde işleyiş: En temel irfanî ders, "kulluğumuz itibariyle biz mutlak âciz birer kullarız ama C. Hakk’ın bizim üzerimizde olan hakikati itibariyle, bize vermiş olduğu kendinden bazı güzellikler ile aynı zamanda bizim Ulûhiyyetimiz tarafınında olduğunu bilelim" hakikatini idrak etmektir. Bu, sâlikin hem teşbih (kulluk) hem de tenzih (Hakikat-i İlâhiyye'nin tecellisi) mertebelerini kendinde birleştirmesi, yani kâmil insan olma yolunda ilerlemesidir. "Kendi hakikatimizi idrak etmeye başladıktan sonra" bu mârifet, sâlikin yolunu aydınlatır ve onu Hakk'a ulaştırır. Bu, aynı zamanda "Kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîsinin de bir tecellisidir.