Nisâ Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatında irfânî dersler, Hakîkat-i Muhammediyye'nin dört mertebesi üzerinden işler. Bu mertebeler, kişinin kendi varlığının Hakikatini idrak etmesi ve vahdet kanalının açılması için bir yol haritası sunar.

1. Şeriat Mertebesi: Bu mertebe, sâlihin iyi amellerde bulunması, yani sâlih amel işlemesiyle başlar. Kitapta belirtildiği üzere, "Sâlih amelden kasıt şeriat mertebesinde iyi amellerde bulunmaktır, ilim olarak çok fazla bir şey yoktur". Bu aşamada sâlik, yetim malı yememek gibi zâhiri hükümlere riayet eder. "Zûlmen yetim malı yemek şu demektir: İnsânın içinde ibadet et, dini konuları araştır (v.b.) gibi hafif hafif sesler gelir fakat bu ses güçlü olmadığı için o bedeni o yöne yöneltemez, işte bu zûlmen yetim malı yemektir". Bu, kişinin kendi özünden gelen ilahi yönelişlere kulak vermesi ve dünya meşgaleleriyle bunları bastırmaması anlamına gelir.

2. Tarikat Mertebesi: Şeriatın ötesine geçerek, "tarikat mertebesi itibarıyla da yaşantını genişlet". Bu, sâlikin sadece zâhiri hükümlere uymakla kalmayıp, bu hükümlerin bâtınî mânâlarını araştırması ve ruhânî gelişimini sürdürmesi demektir.

3. Hakikat Mertebesi: Bu mertebede sâlik, "varlığının hakikatinin Hakk’ın hakikati olduğunu bilerek amel etmektir". Bu, amel-i sâlihin "mânâsı Hakk’tan fiili kuldan" olduğu idrakidir. Kişi, kendi fiillerinin aslında Hakk'ın tecellileri olduğunu müşâhede etmeye başlar.

4. Mârifet Mertebesi: En yüksek mertebe olan mârifet, "vahdet kanalının kişide açılmasıdır". Bu, "maddi bilgiler ile alınamayan akışın mânâ yönüyle açılmasıdır, ki bunu da ancak hikmet anahtarı açmaktadır". Mârifet, Hakk'ın zâtına yakınlaşma ve O'nu tanıma makâmıdır. "Allah’tan uzak olmak demek, marifet bilgisinin bilinememesi demektir ve bu şekilde Hakk’ın zâtına çok uzak olur". Sâlik, bu mertebede şirkten kurtulur, zira "Bütün varlıkta faaliyette olanın Hakk’ın varlığı olduğunu idrak etmek şirkten kurtulmanın hükmüdür".

Bu mertebeler, sâlikin nefsini her aşamada farklı bir şekilde tanımasını sağlar. "İnsan nefsini her mertebede başka türlü tanır ve bulunduğu mertebeden bir üste çıktığı zaman o mertebenin karşılığı olan nefsini tanır". Bu irfânî yolculukta, sâlikin her mertebeye adaletle değer vermesi esastır. "Şeriat mertebesinin değeri ne kadar ise marifet mertebesinin de değeri o kadardır çünkü hiç biri birbirinden ayrı şeyler değildir. Allah’ın irfaniyeti budur işte, yani hepsinin hakkını tam olarak vermek". Eğer sâlik bu adaleti sağlayamazsa, "sadece şeriat mertebesinin hukukunu yerine getirin" denilerek, temelden başlaması gerektiği vurgulanır. Bu dersler, sâlikin günlük hayatında Hakîkat-i Muhammediyye'nin bir tezahürü olarak yaşamasını ve kendi hakikatini idrak etmesini sağlar.