Sadreddin Konevî'nin Nefs-i Merdıyye kavramına yaklaşımı nasıldır?

Tasavvufî sülûkta yedi nefs mertebesi bulunmaktadır: Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıyye, Merdıyye ve Sâfiye/Kâmile. Bu mertebeler, sâlikin nefsini terbiye ederek mânevî yükselişini ifade eder. Nefs-i Merdıyye, bu silsilenin altıncı basamağını teşkil eder ve Nefs-i Râdıyye'den sonra gelir.

Nefs-i Râdıyye, sâlikin Hakk'ın takdîrine kalben râzı olduğu, sıkıntı veya rahatlık fark etmeksizin her şeye rıza gösterdiği bir mertebedir. Bu mertebede sâlikin şikâyeti yoktur, tercihi yoktur, süflî nefisten kurtulmuş ve halka şefkatle yaklaşır, kalbi daimî zikirle meşguldür. Nefs-i Merdıyye ise, bu rızânın karşılıklı hale geldiği, yani sâlikin Hakk'tan râzı olmasının yanı sıra, Hakk'ın da sâlikten râzı olduğu bir hâldir. Fecr Sûresi'ndeki "irci'î ilâ rabbike râdıyeten merdıyyeh" (ey mutmainne nefsi, Rabb'ine râzı olarak ve râzı kılınmış olarak dön) ayeti, bu iki mertebenin birbiriyle ilişkisini ve nihai hedefini işaret eder.

Nefs-i Merdıyye'ye ulaşan gönül ehli, bu aşamada yoluna daha emin adımlarla devam eder. Bu mertebede, sülûk esnasında çekilen bazı ilave âyetlerin (idrâk-i ve hâli) çekimlerinin yeterli olması sebebiyle bırakılması gibi zikirlerde küçük değişiklikler yapılması uygun görülür¹·².

Sadreddin Konevî'nin nefs mertebelerine genel bir yaklaşımı olduğu ve nefs terbiyesi konularıyla ilgilendiği belirtilmekle birlikte⁴·⁵, Nefs-i Merdıyye'ye özel, detaylı bir yorumu veya bu mertebeye dair özgün bir yaklaşımı verilen kaynaklarda açıkça yer almamaktadır. Ancak, İbn Arabî ekolünde Muhammedî velîlerin makamsızlık makamına ulaştığına dair bir bilgi Konevî'nin rolü bağlamında zikredilmiştir⁶.