Salât (Namaz) kavramı hangi farklı dillerde (lugat / akâid / mârifet) ele alınır?

Tasavvufî kavramların anlaşılmasında temel bir ilke olarak, her kavramın çok mertebeli olduğu kabul edilir. Salât kavramı da bu ilke doğrultusunda lugat, akâid ve mârifet dillerinde incelenir.

Lugat dili, kelimenin Arapça köküne ve sözlük anlamına odaklanır. Salât kelimesi lugatte "duâ, hayır duâsı" demektir. Bu dil, kavramın herkes tarafından paylaşılan zâhirî mânâsını oluşturur ve ehl-i lisân ile ehl-i tasavvufun anlaştığı en geniş zemindir. Lugat dili olmadan ne akâid ne de mârifet dili sıhhatli bir şekilde kurulabilir. Kur'ân'da namaz için kullanılan tek kelime olan "salât", "yöneliş, ulaşma, bağ kurma, duâ" anlamlarını taşır².

Akâid dili, kelimenin İslâmî ilimlerdeki, yani kelâm, fıkıh, hadîs ve tefsîrdeki teknik anlamını ifade eder. Akâidde salât, günde beş vakit kılınan farz ibâdet olarak tanımlanır. Bu, tekbîr ile başlayıp selâm ile biten, belli rükünleri olan farz-ı ayn bir ibadettir. Cibrîl hadîsindeki abdest, kıble, vakit, rükû, secde gibi şartlarla kılınan beş vakit farz namaz, salâtın zâhirî katmanını oluşturur.

Mârifet dili ise irfan ve tasavvuftaki bâtınî hakîkati, ehl-i Hak'ın zevkle bildiği anlamı içerir. Bu dilde salât, mü'minin mîrâcıdır; kulun Hak'a, Hak'ın da kuluna teveccüh ettiği iki taraflı bir buluşmadır. Mârifet dili, akâidi nakzetmez ancak akâidi aşarak daha derin bir idrâk sunar. Terzi Baba külliyâtında salât, ef'âl mertebesindeki beş vakitten Salât-ı Dâimûn'a uzanan mertebeli bir kavram olarak okunur; hareketler Âdem'i yazar, vakitler fenâ-bekâ haritasını çıkarır, sözler peygamber meşreblerini canlı tutar². Bu, sadece beş vakit değil, her nefeste Hakk ile irtibat kurma makamı olan sürekli namaz hâlini³ ifade eder. Terzi Baba'nın "Salât ve Ezan-ı Muhammed-i" adlı eseri de namazın bu oluşumuna değinir¹.