Sâlik için Fakr ne anlama gelir?

Tasavvufta fakr, sâlikin Hak karşısında mutlak bir ihtiyaç içinde olduğunu kalben tahkik etmesidir. Bu hâl, Fâtır Sûresi 15. ayetteki "yâ eyyühe'n-nâs entümü'l-fukarâ ilâ'llâh ve'llâhu hüve'l-ğaniyyü'l-hamîd" (ey insanlar, siz Allah'a muhtacsınız; Allah ise zengindir, hamde layıktır) ifadesiyle temellendirilir. Fakr, malın azlığı değil, kalbin Hak'tan başkasına muhtaç olmamasıdır. Abdullah Hafif'e göre fakr, yokluk ve sıfatlardan çıkış, yani fakirin hiçbir mülkü kendi nefsine isnat etmemesi ve beşerî sıfatların hükmü altından çıkmasıdır¹. Cüneyd-i Bağdâdî de fakiri, hiçbir mülkü kendi nefsine isnat etmeyen ve kendisi de kimsenin mülkü olmayan kişi olarak tanımlar¹.

Fakr, sâlikin sülûk yolunda üç katmanda deneyimlediği bir makamdır. İlk katman olan mâlî fakr, sâlikin dünyaya bağlılığını azaltması, malını Hak yolunda kullanması ve gerektiğinde feda etmesidir. İkinci katman olan ahlâkî fakr, sâlikin nefsinin azametinden, kibrinden ve makam sevgisinden "fakir" olması, kendini hiçbir şey saymamasıdır. Üçüncü ve en derin katman ise vücudî fakrdır; sâlikin "ben varım" demeyi terk etmesi, kendi vücud iddiasından soyunmasıdır. Bu son mertebe fenânın eşiğidir ve sâlikin kendi mevhûm varlığından ve benliğinden kurtulup yokluk deryası içinde durmaya çalışmasıyla elde edilir³. Gerçek zenginlik, fakra ulaşmakla olur; Kahhar ile yok olan sâlik her an var olanla beraberdir⁴. Şeytan, sâlikleri fakr ile korkutarak Hak yolunda infaktan men etmeye çalışır; ancak sâlik bu korkuyu aşarak fakrı bir övünç kaynağı olarak görmelidir⁵·⁶. Fakr tamamlandığında, sâlikin vehmedilmiş varlığı yok olur ve Hak'ın varlığından başka bir varlık kalmaz; bu hâl, idrak ile değil, ancak zevk ile anlaşılır².