Sâlik için Kıyâmet ne anlama gelir?

Tasavvufta kıyâmet, lugat anlamı olan "kalkış, ayağa kalkış"tan hareketle, sâlikin mânevî yükselişini ve içsel uyanışını ifade eder⁴. Bu, akıl ve şuurda ayağa kalkmak, gafletten uyanıklığa yönelmektir⁵. Sâlik için kıyâmet, üç katmanlı bir idrâk mertebesine sahiptir.

Birinci katman, herkes için geçerli olan kıyâmet-i kübrâdır; kâinatın sonu, sûrun üfürülmesi ve ölülerin diriltilmesi gibi akâidî hakikatleri kapsar. Ancak sâlik, bu büyük kıyâmeti sadece bir inanç olarak değil, kendi iç âleminde de zuhur eden bir hakikat olarak idrâk eder³.

İkinci katman, her insanın kendi ölümüyle gerçekleşen kıyâmetidir. Hadîs-i şerîfte "Ölen kimsenin kıyâmeti kopar" (men mâte fa-kad kâmet kıyâmetuhû) buyrulması, bu fıtrî ve zorunlu ölümü ifade eder¹·⁶. Bu, "mevt-i tabîî ve ıztırârî" olarak da adlandırılır².

Üçüncü katman ise sâlikin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği "mevt-i irâdî ve ihtiyârî"dir¹·⁶. Bu, tasavvufta "ölmeden önce ölme" (mûtû kable en temûtû) olarak bilinen hâldir. Sâlik bu iradî ölümle kendi nefsî varlığının sona erip Hakkânî varlığın başladığı bir sürece girer; bu süreç onun için kıyâmetinin koptuğu dönemdir⁷. Bu içsel kıyâmet, sâlikin nefsini her gün hesaba çekmesi, vücut iddiasını çözmesi ve kalbinde bir hesaplaşma yaşamasıyla gerçekleşir. Bu hâle "küçük kıyâmet" (kıyâmet-i suğrâ) denir ve sâlik bu ölümden sonra âlemde âhiret oluşumu üzerine yaşar; ölülere açılmış olan hâller, sülûku sırasında ona da açılır⁶·⁸. Nefsin "Benim sonum yok" iddiasının aksine, kıyâmet hem âlemin hem de nefsin sonudur; bu hakikatin bilgisi zanla değil, teslimiyetle elde edilir³.