Samediyyet kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Samediyyet, İhlâs Sûresi'ndeki "Allâhu's-samed" ayetinden neşet eden, Hakk'ın mutlak bağımsızlığını ve her şeyin O'na muhtaçlığını bildiren bir hikmettir³. Bu hakikatin sâlik tarafından idrak edilmesi, onun kendi varlığında ilâhî hakikatleri keşfetmesiyle mümkündür; bu keşif sonucunda sâlik, başka bir varlığa ihtiyacı kalmadığını anlar¹. Oruç gibi ibadetler, beşerî işlerden imtina ederek Hakk'ın eserlerinin zuhur etmesine zemin hazırlar ve sâliki Samediyyet sıfatlarına girmeye yöneltir⁴.

Samediyyet hakikatinin bozulması veya gizlenmesi, tasavvufî hâllerin bozulma şartlarıyla açıklanabilir. Birincisi, niyetin bozulmasıdır. Riyâ, sum'a veya ucb gibi unsurlar, amelin ve hâlin özünü bozarak Samediyyetin saf idrakini engeller. Amellerin niyetlere göre olduğu ilkesi (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1), Samediyyetin idrakinde de geçerlidir; niyetin Hakk'a yönelmesi esastır. İkincisi, şer'î edebin terkidir. Şer'î ölçülere uymayan bir hâl, istidraca dönüşebilir ve Hakk'tan değil, nefisten veya cinden kaynaklandığı için Samediyyetin hakiki tecellisi olmaz. Üçüncüsü ise gaflet ve ülfettir. Sâlikin, Samediyyetin mutlak sahibi olan Hakk'tan gafil olup, bu hâle âşık olması, yani Samediyyetin tecellisini kendi nefsine atfetmesi, bu hakikatin gizlenmesine yol açar. Bu durum, içsel ruhanî hükümlerin üstün gelmesiyle nefsanî sıfatların gizlenmesine benzer; ancak Samediyyetin idrakinde, Hakk'ın mutlak bağımsızlığı ve her şeyin O'na muhtaç olduğu bilinci esas olmalıdır⁵. Hakk'ın Samediyyet sıfatı, tüm zuhurların tecelli kaynağı olup, bu zuhurların varlığı veya yokluğu O'nun Samediyyetine bir eksiklik getirmez². Bu nedenle, Samediyyetin gizlenmesi, bazen lütuf olarak gelip sâliki bekâ-i tâm öncesi temkine hazırlayabilir.