Samediyyet nasıl gerçekleşir?

Samediyyet, Hak'ın mutlak bağımsızlık ve ihtiyaçsızlık sıfatıdır; her şeyin kendisine yöneldiği, bütün ihtiyaçların tek mercii olduğu bir makamdır. Bu hakikatin sâlikte gerçekleşmesi, öncelikle beşerî işlerden imtina etme ile başlar. Özellikle oruç tutmak gibi eylemlerle nefsin arzu ve isteklerinden uzaklaşmak, kişinin samediyyet sıfatlarına girmesine vesile olur². Bu imtina süreci, sâlikte Hak'ın eserlerinin zuhur etmesine zemin hazırlar².

İkinci aşamada, sâlik kendi varlığında ilâhî hakikatleri idrak etmeye başlar. Bu idrak, kişinin başka bir varlığa ihtiyacı kalmadığını anlamasıyla sonuçlanır¹. Bu, "kendi kendine yeten, ihtiyacı olmayan" samediyet hakikatinin kişide açılmasıdır¹. Bu makamda, sâlikin gönül âlemi nefs yol kesicilerinden arındırılır ve mi'rac merdivenleri temizlenir, bu da samediyyet tecellisidir⁴.

Samediyyetin gerçekleşmesinin üçüncü veçhesi, bu idrakin çevreye yayılmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın hallerini idrak eden kimseler, öğrendikleri bu doğru hakikatleri çevrelerine yaymak durumunda kalırlar; bu, samediyyetin birimsel yöndeki açılımıdır³. Bu makam, aynı zamanda "taayyün-i sânî" denilen ve bütün mertebe ve tavırların kendisinde yer aldığı bir mertebeye işaret eder⁵. Samediyyet makamında olan sâlik, kâinatı ihata eden dalları, meyveleri ve çiçekleri olan bir ağaç gibidir; bu makamdan inilen ehadiyyet ve vâhidiyyet mertebelerinde insan-ı kâmiller zuhur eder⁶. Bu durum, Hak'ın "hiçbir şeye, hiçbir kimseye ihtiyacı olmamak" sıfatının sâlikte tecellisidir⁷.