Samediyyet'in Hâlidiyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Samediyyet, tasavvufî düşüncede Allah'ın "samed" olma sıfatını ifade eder; yani O'nun kimseye muhtaç olmaması, ancak her şeyin O'na muhtaç olmasıdır. Bu kavramın temel kaynağı İhlâs Sûresi'nin ikinci ayeti olan "Allâhu's-samed"dir. Tasavvufî sülûkta sâliklerin amacı, Hak'ka muhtaç oldukları ve Hak'ın hiçbir şeye muhtaç olmadığı bilincini tahkîk etmektir. Hâlidiyye Fassı'nda samediyyetin dayanağı, Nakşibendiyye-Hâlidiyye tarikatının pîri Mevlânâ Hâlid hazretlerinin, Mevlânâ Câmî tarafından tahmîs edilen bir gazelidir¹. Bu gazel, samediyyetin tasavvufî anlamını işaret eden önemli bir metin olarak kabul edilir¹. Samediyyet, ilâhî sıfatların özlü bir vechesi olup, Kur'ân'da sadece İhlâs Sûresi'nde geçse de, tasavvuf geleneğinde genişletilmiş bir kavramdır. "Samed" kelimesi, "kasd etti, yöneldi" anlamındaki "samede" kökünden türeyerek, "her şeyin kendisine yöneldiği mahal" yani bütün ihtiyaçların tek mercii olma sıfatını ifade eder. İhlâs Sûresi'nin mantıkî yapısında samediyyet, Allah'ın birliği ve ihtiyâçsızlığı arasındaki temel önermeyi oluşturur; zira Hak muhtaç olsaydı, birliği ve ihtiyâçsızlığı çelişirdi. Samediyyetin mertebeleri arasında mutlak samediyyet (Hak'ın hiçbir şeye muhtaç olmaması) ve mahlûkatın samediyyeti (bütün mahlûkatın Hak'a muhtaç olması) bulunur.