Secde kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Secde kavramı, tasavvufî sülûkta önemli bir mertebe olan İseviyet mertebesinde işlenir. Bu mertebe, tasavvuf erbabı tarafından fenafillah makamı olarak da adlandırılır. İseviyet mertebesi, insanlık seyrinde tenzih akidesinden teşbih akidesine geçişi temsil eder. İsa a.s.'a kadar insanlar genellikle Allah'ı ötelerde, erişilmez bir varlık olarak algılarken, İseviyet mertebesiyle birlikte Allah'ın varlıktaki tecellileri ve yakınlığı daha belirgin hale gelmiştir. Nitekim Kaf Suresi 16. ayetinde "Biz ona şah damarından daha yakınız" buyrulması, bu yakınlığa işaret eder.

Secde, bu mertebede sadece fiziksel bir eylem değil, aynı zamanda manevi bir haldir. "Sakın onu dinleme de secde et ve yaklaş" (Alak:19) ayeti, secdenin Hakk'a yaklaşmanın ve O'na tam teslim olmanın bir yolu olduğunu vurgular. Bu teslimiyet halinde, kişi kendi benliğinden ve iradesinden tamamen sıyrılarak Hakk'ın iradesinde fani olur. Bu durum, İsa a.s.'ın Ruhul Kudüs ile desteklenerek olağanüstü mucizeler göstermesiyle de ilişkilendirilir; çünkü o makamda fiillerin faili bizzat Hakk'ın "biiznihi" ifadesiyle kendisi olmaktadır.

Secdenin batıni yorumlarında, Âdem'e secde emri de bu bağlamda ele alınır. Meleklerin Âdem'e secde etmesi, onun suretine değil, özünde bulunan Hakk'ın varlığına ve insan-ı kâmil mertebesine yapılan bir secde olarak açıklanır. Bu secde, manada teslimiyet ve boyun eğme ile gerçekleşir. Günümüzde de mürşid-i kâmile tabi olmak ve nefsin kötü huylarından arınmak, kişinin kendi hakikatine ulaşması ve Âdem'e secde eden melekler gibi meleki huylarını ortaya çıkarması anlamına gelir. Bu, zahirî secdenin ötesinde, bâtınî bir teslimiyet ve Hakk'ın tecellisine yöneliştir. Secde, mim harfini oluşturmasıyla da Muhammedî hakikate işaret eder ve bu da secdenin derin manevi boyutunu pekiştirir.